Ο κ. Διονύσιος, μετά  τα εγκύκλια γράμματα, φοίτησε στην Ριζάρειο Εκκλησιαστική Σχολή (απόφοιτος 1976), στην Πατμιάδα Σχολή, στην  Ανωτέρα Εκκλησιαστική Σχολή  Αθηνών και στην Θεολογική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, απ’ όπου έλαβε το πτυχίο του το 1983.

Μοναχός εκάρη στις 14 Αυγούστου 1977, στην Μονή Πεντέλης, από τον τότε Ηγούμενό της Επίσκοπο Δωδώνης κ. Χρυσόστομο Συνετό, από τον οποίο χειροτονήθηκε αφ’ ενός μεν Διάκονος την επομένη (Δεκαπενταύγουστο 1977),  αφ’ ετέρου δε Πρεσβύτερος στις 17 Δεκεμβρίου 1983, λαμβάνοντας συνάμα το οφίκιο του Αρχιμανδρίτου.

Ως Διάκονος υπηρέτησε στον Ναό του Αγίου Δημητρίου Αμπελοκήπων και αργότερα ως Ιεροκήρυκας,  κατ’ αρχήν στην Μητρόπολη Λαγκαδά (1.5.1983 – 30.7.1984) και ακολούθως στην Μητρόπολη Καισαριανής, Βύρωνος και Υμηττού, όπου, παράλληλα  με τα ιεροκηρυκτικά καθήκοντά του, επιδόθηκε με υποδειγματική προσήλωση στους ιδιαίτερα ευαίσθητους τομείς της Εξομολόγησης, της Νεότητας, της αντιμετώπισης των Αιρέσεων και όπου τον έταξαν οι κατά καιρούς προϊστάμενοί του.

Με πρόταση του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Αθηνών κ. Ιερωνύμου εξελέγη βοηθός Επίσκοπος, με τον τίτλο της πάλαι ποτέ διαλαμψάσης Επισκοπής Φωτικής, στις 10 Μαΐου 2010 και χειροτονήθηκε -εντολή Αρχιεπισκόπου- από τον Γέροντά του Σεβ. Μητροπολίτη Ζακύνθου κ. Χρυσόστομο Β΄ στον Μητροπολιτικό Ναό Αγίου Νικολάου Καισαριανής, στις 13 Μαΐου 2010.

Μητροπολίτης Ζακύνθου εξελέγη από την Ιερά Σύνοδο της Ιεραρχίας της Ελλάδος στις 7 Οκτωβρίου 2011, σε διαδοχή του παραιτηθέντος Μητροπολίτου κ. Χρυσοστόμου Β΄.

ΠΡΟΛΟΓΙΣΜΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ

Η Διακονία ενός Επισκόπου στην Τοπική Εκκλησία δεν χαρακτηρίζεται μόνον από τα έργα που πρέπει << ιδώσι οι άνθρωποι >>, αλλά και από εκείνα τα φωτεινά, τα οποία πραγματοποιούνται με συνέπεια και ευθύνη για την πολιτισμική κληρονομιά της πατρίδος μας κάτω από την επιφάνεια της ορατής καθημερινότητας.

Το εργαστήριο Συντήρησης Εικόνων της Μονής του Πολιούχου μας Αγίου Διονυσίου, που μέσα από την Έκθεση αυτή παρουσιάζει μέρος από την πολύτιμη και φιλότιμη εργασία των συντηρητών μας αδελφών Μάριου και Ανδρέα Θεοδόση, επιβεβαιώνει την ανύστακτη φροντίδα μας για όλες τις πτυχές του πολιτισμικού μας πλούτου. Έτσι απαντάμε με τον πλέον αποδοτικό τρόπο στις << Σειρήνες >> που εμφανίζονται σποραδικά και αναποτελεσματικά, πασχίζοντας αλίμονο να μας θυμίσουν πως υπάρχουν, αφού στο περιθώριο όπου ζουν δεν φαίνεται να τους απέμεινε κανένα κενό.

ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΚΡΗΜΝΩΝ

Το κοινοβιακό μοναστήρι είναι χτισμένο σε εξαιρετικού φυσικού κάλους τοπίο στην περιοχή της κοινότητας Βολιμών, σε υψόμετρο 330μ από τη θάλασσα, βορειοδυτικά της μονής Αναφωνήτριας. Ιδρύθηκε στις 4 Δεκεμβρίου του 1535, σε ερείπια προϋπάρχοντος παρεκκλησίου.

Κτήτορες φέρονται ο Ιερομόναχος Μακάριος και ο δραστήριος λόγιος, κωδικογράφος του 16ου αιώνα Μοναχός Βαρλαάμ Μπελέτης.

Από το 1549 έως και το 1554 έζησε εκεί ο Ιερομοναχος Γεράσιμος, ο μετέπειτα Πολιούχος Άγιος και Προστάτης Κεφαλληνίας.

Ένας από τους πρώτους ασκητές ήταν και ο θεολόγος, ιστορικός, λαογράφος και Μοναχός Παχώμιος Ρουσάνος (1508-1553).

Στο μοναστήρι υπήρχαν πολύτιμες σειρές παλαιών κωδίκων και σπάνιες εκδόσεις (45 χειρόγραφοι κώδικες και 7500 χειρόγραφα και παλαίτυπα βιβλία). Το έτος 1797 ο τελευταίος προβλεπτής Ζακύνθου Τζιάκομπο Νάννι, αφαίρεσε βίαια ένα πολύ μεγάλο μέρος της συλλογής, για να εμπλουτίσει την Μαρκιανή Βιβλιοθήκη.

Το χαρακτηριστικό στοιχείο της μοναστηριακής αρχιτεκτονικής στη Ζάκυνθο αποτελεί ο τριόροφος αμυντικός κυκλικός πύργος του μοναστηριού, που άρχισε να χτίζεται το 1561. Δυτικά του Καθολικού βρίσκεται ο ευρύχωρος ξενώνας με την διπλή πέτρινη σκάλα.

Στο βόρειο μέρος βρίσκονται ο κήπος και το νεκροταφείο.

Στη Μονή του Αγίου Γεωργίου ενσωματώθηκε στις αρχές του αιώνα και αυτή του Αγίου Ανδρέα στο Μεσοβούνι Βολιμών.

Το 1997, με πρωτοβουλία του Μητροπολίτη Ζακύνθου κ.Χρυσοστόμου αποκαταστάθηκε και ανακαινίστηκε η δυτική πτέρυγα.

Αργότερα, εκπονήθηκε μελέτη αποκατάστασης όλου του συγκροτήματος της μονής, ενώ πρόσφατα εξασφαλίστηκαν οι αναγκαίες πιστώσεις για την υλοποίηση του έργου.

Η ΑΓΙΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΒΟΛΙΜΩΝ

Το μοναστήρι του Αγίου Ανδρέα στο Μεσοβούνι χτίστηκε το 1595 από τον ιερωμένο Ιωάννη Θεοδόση και τους εγγονούς του Καλλίνικο μοναχό και αδελφούς Γιαννούλη. Το καθολικό του μοναστηριού στολίστηκε αρχικά από εικόνες και ιερά σκεύη, που μετέφεραν οι παραπάνω από αρχαία εκκλησία του Αγίου Ανδρέα.

Το κοινοβιακό μοναστήρι των Θεοδοσαίων και Γιαννούληδων απέκτησε μεγάλη φήμη και πλουτίσθηκε από σημαντικά αφιερώματα και δωρεές.

Οι τοίχοι της εκκλησίας διακοσμήθηκαν το 17ο αιώνα από άγνωστο τοιχογράφο και παρουσιάζουν τα τυπικά χαρακτηριστικά των τοιχογραφιών της τέχνης στην ηπειρώτικη Ελλάδα, τόσο στη διάταξη των θεμάτων, όσο και στην τεχνοτροπία.

Οι τοιχογραφίες της εκκλησίας του Αγίου Ανδρέα , που παρέμεινε όρθια από τους σεισμούς του 1953, αποτοιχίστηκαν από τον Κώστα Κουτσουρή και μεταφέρθηκαν στο Μουσείο Ζακύνθου, σε ειδικά διαμορφωμένη αίθουσα.

Το 1996 με πρωτοβουλία του Ηγουμένου της Μονής του Αγίου Γεωργίου Κρημνών, Αρχιμανδρίτη Θεοκλήτου Β. Ρένεση, διασώθηκε και μεταφέρθηκε στο εργαστήριο συντήρησης του Μουσείου Ζακύνθου ένα μέρος των εικόνων.

Πρόσφατα στο εργαστήριο συντήρησης του Εκκλησιαστικού Μουσείου ολοκληρώθηκε η αποκατάσταση και τςν υπολοίπων ιερών κειμηλίων.

 

Πριν τη συντήρηση

 

Μετά τη συντήρηση

H ΕΚΘΕΣΗ

Με την έκθεση «Εκ του μή όντος εις το είναι», το Εκκλησιαστικό Μουσείο Ζακύνθου συνεχίζει την επικοινωνία του με το ευρύτερο κοινό. Η έκθεση έχει σκοπό:

να προβάλει αντιπροσωπευτικά έργα των δύο μοναστηριών από το έτος ίδρυσης τους έως και σήμερα,

να παρουσιάσει τη διαδικασία αποκατάστασης των έργων, την τεκμηρίωση με τη σύγχρονη τεχνολογία και τα αποτελέσματα των εργασιών της συντήρησης.

Εικοσιπέντε εικόνες από τη συλλογή των δυο Ιερών Μονών και η επίστεψη τέμπλου αποτελούν τον πυρήνα της περιοδικής έκθεσης, που πραγματοποιείται με την υποστήριξη και το αμέριστο ενδιαφέρον του Μητροπολίτη Ζακύνθου κ. Χρυσοστόμου Β’.

Οι εργασίες αποκατάστασης υλοποιήθηκαν από το Εργαστήριο Συντήρησης Εικόνων του Εκκλησιαστικού Μουσείου, υπό την εποπτεία της διευθύντριας του Μουσείου Ζακύνθου, αρχαιολόγου Ζωής Μυλωνά.

Τα κυριότερα στάδια της εργαστηριακής έρευνας ήταν η μελέτη και εξέταση των εικόνων με μη καταστρεπτικές μεθόδους στην ορατή περιοχή του φάσματος με μίκρο και μάκρο φωτογράφηση, στο υπεριώδες ( UV ), στο υπέρυθρο ( IR ), η παρατήρηση στο στερεομικροσκόπιο και τέλος με ακτινογραφία ( X – ray ).

Διερευνήθηκαν η δομή, η παθολογία, τα προβλήματα που παρουσίαζαν, η κάταστασή τους πριν τη συντήρηση. Στόχος της συντήρησης ήταν η διάσωση τις υλικής μορφής τους, η αποκατάσταση της αισθητικής τους ενότητας και η παράταση της ζωής τους μέσα στο χρόνο. Τέλος, τεκμηριώθηκαν αναλυτικά οι εργασίες συντήρησης που πραγματοποιήθηκαν στα έργα.

Στην έκθεση παρουσιάζονται οχτώ αντιπροσωπευτικά δείγματα τις πιο πάνω μελέτης, με φωτογραφίες πριν και μετά τη συντήρηση, όψεις στην υπέρυθρη και υπεριώδη απεικόνιση, παρατηρήσεις σε μίκρο και μάκρο φωτογράφηση.

Η επαφή με τα έργα τέχνης αποκάλυψε μυστικά για την τέχνη και την τεχνική τους, την ιστορική τους διαδρομή και τις επιδράσεις και αλλοιώσεις που αυτά έχουν δεχθεί από βίαιες ή φυσικές επεμβάσεις.

ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΕΚΘΕΣΗΣ

ΟΡΓΑΝΩΣΗ – ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΚΘΕΣΗΣ: Ανδρέας Θεοδόσης – Μάριος Θεοδόσης (Συντηρητές)

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ: Ζωή Μυλωνά (Αρχαιολόγος)

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Πρωτοπρεσβύτερος Παναγιώτης Καποδίστριας

 

Πριν τη συντήρηση

 

Μετά τη συντήρηση

Τιτουλάριος Επίσκοπος Δωδώνης εξελέγη τον Αύγουστο του 1976. Τον Αύγουστο του 1991 η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος τον ανύψωσε σε Τιτουλάριο Μητροπολίτη. Την 9η Ιουνίου 1992 επανεξελέγη παμψηφεί από την Αδελφότητα Ηγούμενος της Ι. Μ. Πεντέλης. Την 26.1.93 ανέλαβε εκπρόσωπος Τύπου, Εθιμοτυπίας και Δημοσίων σχέσεων του Μακαριστού Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος Σεραφείμ και με εντολή του ιδίου -ως τοποτηρητή της Ιεράς Μητροπόλεως Αττικής- ανέλαβε την 31.8.93 τα καθήκοντα του Γενικού Αρχιερατικού Επιτρόπου της εμπερίστατης τότε αυτής Μητροπόλεως, μέχρι την εκλογή του ως Μητροπολίτης Ζακύνθου.
Συμμετέσχε σε πλείστες όσες επίσημες αποστολές σε όλες τις Ορθόδοξες Εκκλησίες. Διοργάνωσε εξάλλου στην Ι. Μ. Πεντέλης ημερίδες, συνέδρια και συναντήσεις με θέματα θεολογικού αλλά και γενικότερου κοινωνικού ενδιαφέροντος (ναρκωτικά, ειρήνη, περιβάλλον, ιατρική, υγεία). Δημοσίευσε κατά καιρούς επίκαιρα άρθρα σε περιοδικά και εφημερίδες.

Την 25 Μαΐου 1994 εξελέγη από την Ιεραρχία της Εκκλησίας της Ελλάδος Μητροπολίτης Ζακύνθου. Ως Μητροπολίτης της γενέτειράς του αναπτύσσει πλουσιότατη και πανθομολογούμενη κοινωνική και φιλανθρωπική δράση, ενώ από το 1996 ως το 2003 προήδρευσε του Διοικητικού Συμβουλίου του Οργανισμού Δημοσίας Αντιλήψεως Ζακύνθου (Ο.Δ.Α.Ζ.), όπου άφησε αγαθή ανάμνηση κι έργο ουσίας.

Δυο ιδιαίτερα σημαντικοί και κορυφαίοι σταθμοί της πολυσχιδούς αρχιερατείας του στην τοπική Εκκλησία της Ζακύνθου είναι :

α) η 12 η Νοεμβρίου 2000, ημέρα κατά την οποία τελέστηκαν τα Εγκαίνια της υπ’ αυτού ιδρυθείσης νέας Πτέρυγας της Ιεράς Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου στην πόλη της Ζακύνθου, όπου στεγάζονται Μουσείο-Σκευοφυλάκιο, Ξενώνας και Εργαστήριο Συντήρησης Εικόνων και
β) το τετραήμερο από 22 έως 25 Αυγούστου 2003, οπότε, κατά τον θερινό εορτασμό του Αγίου Διονυσίου, αξιώθηκε να δεχτεί την επίσκεψη του Οικουμενικού Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολομαίου Α’ , ο οποίος λάμπρυνε την πανήγυρη και πολλές φορές εκφράσθηκε θερμότατα για τις σχέσεις του με τη Μεγάλη του Χριστού Εκκλησία.

Τον Νοέμβριο του 2011 παραιτήθηκε εκούσια και τον Μητροπολιτικό Θρόνο κατέλαβε ο σημερινός Μητροπολίτης Ζακύνθου κ. Διονύσιος Δ΄.

Η ίδρυση και λειτουργία μουσειακού χώρου στη νέα πτέρυγα της Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου ικανοποίησε την ανάγκη έκθεσης, πρόσβασης και προβολής στο κοινό πολύτιμων κειμηλίων εκκλησιαστικής τέχνης, και κορυφαίων δειγμάτων θρησκευτικής ζωγραφικής, τα οποία αιώνες φυλάσσονταν στη Μονή.
Η νέα αίθουσα του Μουσείου περιλαμβάνει έργα διαφόρων κατηγοριών βυζαντινής – μεταβυζαντινής αλλά και κοσμικής τέχνης και συγκεκριμένα: εικόνες, ξυλόγλυπτα, ελαιογραφίες, εκκλησιαστικά υφάσματα, χειρόγραφα, έργα μεταλλοτεχνίας.
Η καλλιτεχνική και ιστορική σημασία αυτών των θησαυρών, η αναγνώριση των πολυποίκιλων μηνυμάτων που μεταφέρουν, καθώς και η ανάγκη αντιμετώπισης των σύνθετων προβλημάτων που παρουσιάζουν,, συνέτειναν στη λειτουργία τμήματος εργαστηρίου Συντήρησης και Αποκατάστασης Έργων ζωγραφικής.
Η δημιουργία αυτού του χώρου δεν θα ήταν ποτέ δυνατή χωρίς την αμέριστη συμπαράσταση και το προσωπικό ενδιαφέρον του Μητροπολίτη Ζακύνθου κ.Χρυσόστομου Β΄.
Καθοριστική ήταν και η συμβολή του Ηγουμένου της Μονής κ. Διονυσίου Λιβέρη αλλά και των πατέρων που παρείχαν και συνεχίζουν να παρέχουν κάθε δυνατή υποστήριξη.
Το Τμήμα Συντήρησης του Μουσείου της Ιεράς Μονής λειτουργεί από το Μάρτιο του 2001 υπό την εποπτεία του Μουσείου Ζακύνθου. Στον εργαστηριακό χώρο εργάζονται δύο απόφοιτοι συντηρητές του Τ.Ε.Ι. Αθήνας, ενώ πρόσφατα απασχολούνται και δύο απόφοιτοι συντηρητές Έργων Ζωγραφικής του Ι.Ε.Κ. Ζακύνθου.
Ο χώρος συντήρησης του εκκλησιαστικού Μουσείου εξασφαλίζει την απαραίτητη υποδομή θέσεων εργασίας. Διαθέτει επαρκή τεχνητό φωτισμό για την αποκατάσταση των εικόνων, είναι εφοδιασμένος με εργαστηριακό απαγωγό απορρόφησης τοξικών αερίων, στερεομικροσκόπιο, εργαλεία και τα κατάλληλα χημικά.
Το εργαστήριο υποστηρίχτηκε με εξοπλισμό για λήψη φωτογραφιών και ειδικά για φωτογραφίσεις μέσα από στερεομικροσκόπιο, καθώς και για παρατήρηση των έργων στην υπέρυθρη περιοχή του φάσματος.
Η υλικοτεχνική αναβάθμιση με διαγνωστικά όργανα έρευνας απαραίτητα για την κατανόηση της φύσης του αντικειμένου και την τεκμηρίωση της παθολογίας του αποτελεί στόχο του εργαστηρίου.
Με την πρώτη συστηματική ταξινόμηση των έργων του Μουσείου δημιουργήθηκε αρχείο αρνητικών και φωτογραφιών, ενώ παράλληλα με τη συντήρηση των έργων καταγράφονται και οι εργασίες συντήρησης σε ειδική καρτέλα ηλεκτρονικού υπολογιστή με δυνατότητα ψηφιακής επεξεργασίας εικόνας.
Ήδη έχει αποκατασταθεί ένας σημαντικός αριθμός εικόνων από τη συλλογή του Μουσείου. Η συντήρηση περιλαμβάνει και αφορά τον έλεγχο των εικόνων γενικά, τη μέτρηση και εξασφάλιση κατάλληλων κλιματολογικών συνθηκών, καθώς και την επιλογή εκείνων των εικόνων που έχουν άμεση ανάγκη συντήρησης. Το δεύτερο σκέλος αφορά τα έργα εκείνα που θα αποτελέσουν τον πυρήνα κάποιας μελλοντικής περιοδικής έκθεσης.

Πριν τη συντήρηση

Μετά τη συντήρηση

ΑΝΑΦΟΡΑ ΤΩΝ ΕΙΔΙΚΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ ΚΑΤΆ ΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΕΙΡΑΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΗΣ ΣΥΛΛΟΓΗΣ

Ο χρόνος, οι ιδιόμορφες κλιματολογικές συνθήκες και οι νεότερες και συνεχείς επιζωγραφήσεις αποτελούν τα κυριώτερα αίτια των σοβαρών προβλημάτων συντήρησης. Η υψηλή υγρασία του ατμοσφαιρικού χώρου, που οι τιμές της φθάνουν στα όρια κορεσμού, και οι απότομες διακυμάνσεις της ευθύνονται για τις μεγάλες εκτάσεις απωλειών προετοιμασίας λόγω υγροσκοπικότητας.
Η υγρασία εξάλλου ευνοεί την ανάπτυξη μικροοργανισμών που προκαλούν την κονιορτοποίηση της, λόγω απώλειας του συνδετικού υλικού.
Σημαντική είναι και η επίδραση των αλάτων, που μεταφέρονται από τη θάλασσα με τους συνεχείς δυνατούς ανέμους στην επιφάνεια του ζωγραφικού έργου σχηματίζοντας σκληρά αδιάλυτα επιθέματα που με τον συνδυασμό αλλεπάληλων στρωμάτων οξειδωμένου βερνικιού καθιστούν αόρατη τη ζωγραφική.
Η σκληρότητα του βερνικιού αυξάνεται σε περιπτώσεις υπερθέρμανσης καθιστώντας προβληματική την αφαίρεση του και ιδιαίτερα όταν η οξείδωση εκτείνεται σε βάθος και σε έκταση.
Ένας σημαντικος επίσης αριθμός έργων έχει υποστεί ποικίλες επεμβάσεις που κατά κύριο λόγω συνίσταται σε επιζωγραφήσεις.
Τα αίτια αυτών των επιζωγραφήσεων οφείλονται :

• στην αλλαγή του ζωγραφικού ύφους της εποχής, αναπροσαρμογή δηλ. του παλαιού έργου στο γούστο του καλλιτέχνη- συντηρητή.
• ως αποτέλεσμα των καταστροφικών επιπτώσεων πολύ δραστικών καθαρισμών.
• στην παλιά αντίληψη, της επαναφοράς του έργου στην αλλοτινή του κατάσταση και οι επεμβάσεις του επιδιορθωτή να γίνονται όσο το δυνατόν λιγότερο αντιληπτές.
• Τέλος ένα ξεχωριστό είδος επέμβασης είναι και η επικάλυψη της εικόνας με ασημένιο πουκάμισο, το οποίο συντελεί στην καταστροφή του έργου. Τα ασημένια πάμφυλλα δεν εφαρμόζουν στη ζωγραφική επιφάνεια με αποτέλεσμα τα κενά που δημιουργούνται να αποτελούν εστίες συσσώρευσης σκόνης- ρύπων. Τα α καρφιά εφαρμογής του ασημένιου καλύμματος προξενούν ανεπανόρθωτες φθορές στη ζωγραφική, ενώ οι καθαρισμοί που επιχειρούνται με ακατάλληλα υλικά εκτείνονται και στα ακάλυπτα ζωγραφικά μέρη της εικόνας με καταστροφικό αποτέλεσμα.
• Ολοκληρώνοντας τη σύντομη αναφορά στα ειδικά προβλήματα που παρουσιάζουν οι εικόνες της συλλογής πρέπει να τονιστεί ότι το σημαντικό θέμα της στερέωσης, καθαρισμού της ζωγραφικής επιφάνειας και της αισθητικής παρουσίασης των εικόνων αντιμετωπίζεται κατά περίπτωση και δεν περιγράφεται εδώ, καθώς θα μπορούσε να αποτελέσει, με την πληθώρα των δυσκολιών που παρουσιάζει, αντικείμενο ιδιαίτερης και εκτεταμένης παρουσίασης.Μάριος Θεοδόσης
  Συντηρητής Έργων ζωγραφικής

+30 26950 22233, +30 26950 42552

Φαξ

+30 26950 22348

Ηλεκτρονική Διεύθυνση

imzante@yahoo.gr

Διεύθυνση Ιεράς Μητροπόλεως στο διαδίκτυο

www.imzante.gr

Η ΧΕΙΡΟΤΟΝΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΣΕ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟ ΤΗΣ ΑΙΓΙΝΑΣ

Η Ζάκυνθος, εκείνον τον καιρό, αρχές Αλωνάρη 1571, αγωνιούσε από την απειλή ενός γενικού εξανδραποδισμού. Ο τόσο γνώριμος στους κατοίκους εφιάλτης των τουρκικών επιδρομών άπλωνε τώρα βαρειά τη σκιά του σ’ ολόκληρο το Νησί. Περισσότερα από τριακόσια πενήντα τουρκικά πλοία, με την αρχηγία του τρομερού αρχιπειρατή Ουλουτζαλή, αφού έζωσαν ασφυκτικά όλα τα παράλια, έβγαλαν στην ξηρά δώδεκα χιλιάδες Αγαρηνούς, που έκαιγαν, λεηλατούσαν και σκότωναν. Η εισβολή απέβλεπε στην κατάληψη των αμυντικών προπυργίων του Νησιού και, ιδιαίτερα, του Κάστρου (Τέρρας). Οι Ζακυνθινοί, όμως, με την εμψυχωμένη καθοδήγηση του Προβλεπτή Παύλου Κονταρίνη, έδειξαν ηρωική άμυνα και απέκρουσαν όλες τις λυσσασμένες επιθέσεις των Αγαρηνών εναντίον του Κάστρου. Ανδραγάθησαν τότε πολλοί Ζακυνθινοί, όπως ο ιερωμένος Κωνσταντίνος Κουτούβαλης και ο γιος του Νικόλαος, ο Γεώργιος Μινώτος, οι Βλαστός, Κοκκάλας, Μονδίνος και άλλοι, που κυνήγησαν τους Αγαρηνούς έως τα πλοία τους. Ο Ουλουτζαλής, αφού έκαψε τον Αιγιαλό και πολλά χωριά, υποχρεώθηκε να λύση την πολιορκία του Κάστρου και να φύγει ντροπιασμένος με τα πλοία του από τη Ζάκυνθο. Η φοβερή αυτή επιδρομή των Αγαρηνών στη Ζάκυνθο κράτησε, σχεδόν, δεκαπέντε ημέρες.

Ύστερ’ από δύο μήνες, στην είσοδο του Πατραϊκού κόλπου, κοντά στα νησιά των Εχινάδων, βρέθηκαν αντιμέτωποι οι στόλοι των συμμάχων Χριστιανικών δυνάμεων και των Αγαρηνών, κάπου πεντακόσια πλοία πολεμικά. Εκεί, ήταν πεπρωμένο να γίνει η κοσμοϊστορική ναυμαχία του Έπαχτου, στις 7 του Οκτώβρη 1571, που έκρινε και την τύχη της Ευρώπης. Η νίκη των Χριστιανικών δυνάμεων υπήρξε αποφασιστική για την εξουδετέρωση της τουρκικής απειλής και η Ζάκυνθος, όπως τόσοι άλλοι τόποι, άρχισε ν’ αναπνέει μ’ ένα αίσθημα σιγουριάς για το αύριο. Η Ζάκυνθος πανηγύρισε τότε λαμπρά την απολύτρωση από τον εφιάλτη των τουρκικών επιδρομών στα γαλανά νερά του Ιονίου. Ωστόσο, η σιγουριά τούτη κράτησε μόνο για λίγο. Δεν πέρασε πολύς καιρός κι ο τρομερός εφιάλτης ξαναζωντάνεψε!
Τον Ηγούμενο της Αναφωνήτριας βλέπουμε ν’ αναφέρεται σε δύο συμβόλαια, της 16 και 17 Νοεμβρίου 1570 (συμβολαιογράφος Ζακύνθου Ν. Δόριζας), όπου παραχωρεί το μετόχι της Μονής Στροφάδων της Παναγίας στα Παβιολάτα (ή Γοργοεπήκοον) Κεφαλονιάς στον Κ. Παβιόλον, για τρία χρόνια, και τον κάνει συγχρόνως επίτροπό του. Από τότε και μέχρι τις 29 Δεκεμβρίου 1572, που τον βρίσκουμε σε ανέκδοτο έως τώρα συμβόλαιο του συμβολαιογράφου Ζακύνθου Λ. Πλατυπόδη, η παρουσία του δε μαρτυρείται σε κανένα ως τώρα γνωστό έγγραφο.

Η εισβολή τού Ουλουτζαλή στη Ζάκυνθο βρήκε το Δανιήλ πιθανότατα στο ερημητήριό του της Αναφωνήτριας. Όπως αναφέρει το «Χρονικό Γεωργιλά», μια ομάδα εισβολέων έφθασε ως το διπλανό από την Αναφωνήτρια μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου των Κρημνών. Οι άπιστοι, αφού λεηλάτησαν το μοναστήρι, αιχμαλώτισαν δύο καλογέρους του. Θα πρέπει να φαντασθούμε ότι εκείνες τις στιγμές, ο Ηγούμενος και οι καλόγεροι της Αναφωνήτριας, αφού έκρυψαν τις ιερές εικόνες και τα σκεύη, κλείστηκαν μέσα στον αρχαίο πύργο του μοναστηριού, που σώζεται ακόμα πλάι στην εκκλησία. Οι άπιστοι, όμως, έφυγαν από το λιμανάκι του Αγίου Γεωργίου, όπου, ασφαλώς, είχαν αποβιβασθή, χωρίς να προχωρήσουν στην Αναφωνήτρια ή τη γύρω της περιοχή.

Ο Ηγούμενος της Αναφωνήτριας έζησε κι αυτός, μαζί με όλους τους συμπολίτες του, το τραγικό δεκαπενθήμερο της εισβολής των Αγαρηνών. Και στις δύσκολες εκείνες στιγμές, μέσα στο Άγιο Βήμα της Αναφωνήτριας, ο Ηγούμενος Δανιήλ Σιγούρος, απόγονος μιας ηρωικής πολεμικής οικογένειας κρατώντας, αντί ξίφος και φονικά όπλα, το Σώμα και το Αίμα του Κυρίου, δεήθηκε με θερμά ικετήρια δάκρυα και ακλόνητη Πίστη για την απολύτρωση και σωτηρία του Νησιού του. Και το θαύμα έγινε και το Κάστρο της Ζακύνθου δεν έπεσε κι οι άπιστοι έφυγαν ελεεινοί και ντροπιασμένοι. Πόσα θαύματα έγιναν και γίνονται πάντα, χωρίς να μάθη ποτέ κανείς ποιος τα έκαμε! Κι όμως, πολλά από τα θαύματα του Αγίου Διονυσίου είναι γνωστά πια κι υπάρχουν γι’ αυτά όλες οι επίσημες και αδιάψευστες μαρτυρίες.
Η απολύτρωση της Ζακύνθου από τους Αγαρηνούς γιορτάστηκε στον Αιγιαλό και το Κάστρο, με λιτανείες αγίων Εικόνων, με ποιήματα και υπαίθριες αλληγορικές παραστάσεις. Οι ποπολάροι άρχισαν αμέσως να ξαναχτίζουν τα καμένα σπίτια του Αιγιαλού και της εξοχής. Βούιζε όλος ο τόπος από τραγούδια και χαρές. Οι άρχοντες πάνω στο Κάστρο έβγαλαν ένα προκλάμο, που προκαλεί αληθινά ρίγη συγκινήσεως ως τη στιγμή αυτή! Ούτε λίγο ούτε πολύ, ανήγγειλαν ότι θα γιόρταζαν τα επινίκια της Ζακύνθου με θεατρική παράσταση, όπου θα διδάσκονταν από νέους ευγενείς οι «Πέρσες» του Αισχύλου!
Η ναυμαχία του Έπαχτου, τρεις μήνες αργότερα, υπήρξε το κορύφωμα του θαύματος και της απολύτρωσης του Νησιού από τον απαίσιο βραχνά της κραυγής: – Έρχονται οι Αγαρηνοί!
Οι Ζακυνθινές γαλέρες, που πήραν μέρος στη ναυμαχία, είχαν αράξει τώρα στο νησάκι του Αγίου Νικολάου του Μώλου. Ο κόσμος, από τα μουράγια, χάζευε ώρες ολόκληρες μπροστά τους! -Να η γαλέρα της Κοινότητας, που έχει σοπρακόμιτο τον ήρωα της ναυμαχίας του Έπαχτου, Αντώνιο Κουτούβαλη! Δίπλα της λικνίζεται από το πέλαγος η γαλέρα του Νικολάου Μονδίνου «Η Παναγία».

Λίγο μακρύτερα, ολομόναχη και περήφανη, λουσμένη στις τελευταίες ακτίνες του φθινοπωρινού ήλιου, η περίφημη γαλέρα ενός ήρωα της ναυμαχίας, του Μαρίνου Σιγούρου, συγγενή τού Ηγουμένου της Αναφωνήτριας, η «Ιουδήθ», που το ακροστόλιό της σώθηκε και στολίζει σήμερα την είσοδο του μαυσωλείου του Διονυσίου Σολωμού και του Ανδρέα Κάλβου! Ασίγαστες, από τώρα και για πολλές ημέρες, οι καμπάνες των εκκλησιών. Ο Αιγιαλός, το Κάστρο και οι εξοχές ανάπνευσαν και μπορούν να κοιτάζουν άφοβα το πέλαγος!
Ο Δανιήλ επιβλέπει για όλες τις ανάγκες και τα συμφέροντα των μοναστηριών του, ενώ πηγαινοέρχεται από τη Ζάκυνθο στα Στροφάδια. Παράλληλα, διψά για ειρήνη και αγάπη για όλους! Η ψυχή του, άγρυπνη, βρίσκεται παντού και δεν παραλείπει ποτέ κανένα από τα χρέη της. Οδηγός της είναι πάντα ο Εσταυρωμένος. Η προσευχή μαζί με την πράξη, ο ασκητισμός μαζί με την άσβηστη φλόγα της Αγάπης! Είναι όπτης και μύστης του αόρατου πνευματικού κόσμου, της Βασιλείας των Ουρανών! Βλέπει και ακούει στην ερημιά των Στροφάδων και της Αναφωνήτριας τα κρυμμένα μεγαλεία του Θεού, τους χορούς των αγγέλων και τους ύμνους των πνευμάτων! Κι η ψυχή του, η αγγελικά πλασμένη, αλλά και θεληματικά δοσμένη στη γήινη δοκιμασία για τη δόξα του Πλάστη και Δημιουργού της, συμμετέχει μαζί τους στην υπερούσια μουσική της Αφθαρσίας! Ας τον παρακολουθήσουμε, όμως, εδώ στην επίγεια ζωή του, πριν ακόμα επιχειρήσουμε, ανάξιοι και ταπεινοί, να εγγίσουμε, «μετά φόβου Θεού και Πίστεως», τη μυστική ζωή του Ιεράρχη!

Την 9 Νοεμβρίου 1573, συμφωνεί με το Νούτσο Ραζή, από το χωριό Πισινόντας, για 54 μόδια κριθάρι. Όπως ανέφερε το κατεστραμμένο συμβόλαιο του συμβολαιογράφου Ζακύνθου Κ. Βουτσανέση, ο Νούτσος Ραζής κατείχε σ’ εδαφονομή μέρος χωραφιού στην τοποθεσία Λούμπα του Λαγανά, που είχε πάρει από τον πατέρα του Αγίου Διονυσίου, στα 1559. Ο Νούτσος Ραζής συμφώνησε «μετά του ευγενούς οσιωτάτου ιερομονάχου του κατά κόσμον Σιγούρου και καθηγουμένου της αγίας μονής της Αναφωνήτριας και μετά του αδελφού αυτού μισέρ Κωστή Σιγούρου κ.λπ.». Επίσης, την 8 Αυγούστου 1574, «ο Δανιήλ ο ιερομόναχος το επίκλην Σιγούρος, καθηγούμενος της Μονής της Αναφωνήτριας», έδωσε στο Γεώργιο Σταματίου Βλασσόπουλο ένα χωράφι του στην τοποθεσία Λούρος του χωριού Καλαμάκι (συμβολαιογράφος Ζακύνθου Α. Λογοθέτης). Την 13 Σεπτεμβρίου 1574, ο Ηγούμενος της Αναφωνήτριας έδωσε στον Σταμάτη Κρόκο ένα χαλαίπεδο «στον Αιγιαλόν Ζακύνθου εν τη τοποθεσία των Σιγουραίων», όπως αναφέρει το ανέκδοτο έως τώρα συμβόλαιο της εποχής, του συμβολαιογράφου Ν. Δόριζα, που, ευτυχώς, διασώθηκε αντίγραφό του.

Την 27 Φεβρουαρίου 1575, συντάσσεται, από το συμβολαιογράφο Ζακύνθου Ν. Παπαγιαννόπουλο, προικοσύμφωνο μεταξύ του Κωνσταντίου Νουκίου Σιγούρου και της Σταματούλας Θεοδώρου Παΐδη, από την Κορώνη. Το προικοσύμφωνο υπογράφεται από τον Αγιο Διονύσιο, που συμφωνεί να γίνει ο γάμος του αδελφού του, ως εξής: «δανιήλ ιερομόναχος και καθηγούμενος βεβεώνω τα άνοθεν και υπόγραψα».

Την 7 Ιουλίου 1576, ο Ηγούμενος της Αναφωνήτριας Δανιήλ Σιγούρος παρουσιάστηκε στο συμβολαιογράφο Ζακύνθου Ι. Γαβριηλόπουλο και όρισε, μπροστά σε μάρτυρες, γενικό επίτροπό του τον οικονόμο του ίδιου Μοναστηριού, Φιλόθεο Τρομπέτα, στον οποίο έδωσε απόλυτη εξουσία και ελευθερία, «ίνα δύναται, εξ ονόματος αυτού, να λαμβάνη και ζητή παρ’ οιουδήποτε έχοντος δοσοληψίας μετά του Ιεράρχου παν είδος πιστώματος, ιδία δε να υπερασπίζεται τα δικαιώματα της Μονής εκ της αδίκου ενοχλήσεως, της προσγιγνομένης αυτή υπό του διαχειριστού της Μονής της Υπεραγίας Θεοτόκου των Χαρίτων και να χαίρηται πλήρη δικαιοδοσίαν, όπως ενάγη εις τα δικαστήρια τους οφειλέτας και τα τοιαύτα». Από το συμβόλαιο αυτό φαίνεται ότι ο Δανιήλ ήθελε να μείνει αρκετόν καιρό στα Στροφάδια.

Την 16 Ιουνίου 1577, ο οικονόμος Στροφάδων και, συγχρόνως, εξουσιαστής της Μονής Αναφωνήτριας, Φιλόθεος ο Τρομπέτας, «με θέλημα του ηγουμένου της Αναφωνήτριας, ο οποίος θέλει να υπογράψει με το χέρι του, ήγουν ο ηγούμενος ο κύρις δανιήλ το κατ’ επίκλησιν σιγούρος…», ήλθε σε συμβολαιογραφική συμφωνία με το Γεώργιο Παπαγεωργόπουλο, για κάποιο περιουσιακό ζήτημα του Μοναστηριού (Συμβολαιογράφος Ζακύνθου Ι. Δρακόπουλος). Από το συμβόλαιο αυτό, προκύπτει ότι ο Δανιήλ απουσίαζε από τη Ζάκυνθο και θα επέστρεφε σύντομα. Και πραγματικά, σε λίγο καιρό (άγνωστο ποια ημερομηνία), ο Δανιήλ ήλθε στην ιδιαίτερη πατρίδα του, προκειμένου ν’ αναχωρήσει από εκεί για προσκύνημα του Αγίου Τάφου.

Δεν είναι γνωστό ακριβώς πώς βρέθηκε ο Δανιήλ στην Αθήνα εκείνο τον καιρό. Οι Συναξαριστές αναφέρουν ότι έφθασε από τη Ζάκυνθο στις Κυκλάδες, αναζητώντας πλοίο για την Παλαιστίνη και από εκεί πήγε στον Πειραιά, για το σκοπό αυτό. Απεναντίας, ο Αρχιεπίσκοπος και ιστοριοδίφης Νικόλαος Κατραμής υποστηρίζει ότι ο Δανιήλ βρέθηκε στην Αθήνα, εξ αιτίας της πειρατείας, η οποία τον ανάγκασε να ματαιώσει το ταξίδι του στην Παλαιστίνη. Η εκδοχή αυτή φαίνεται πιθανότερη. Οπωσδήποτε, είτε γιατί αναζητούσε πλοίο είτε γιατί δε μπορούσε να συνεχίσει το ταξίδι του, εξ αιτίας των πειρατών, ο Δανιήλ ήλθε το καλοκαίρι του 1577 στην Αθήνα, όπου σχετίσθηκε με τον ευπαίδευτο και φημισμένο για τις αρετές του Αρχιεπίσκοπο Νικάνορα (1570 – 1592). Ο Δανιήλ ανέβηκε πιθανότατα στην Αθήνα, για να προσκυνήση τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Νικάνορα και να χαιρετίση την οικογένεια των αρχόντων Μπενιζέλων. Οι οικογένειες Σιγούρου και Μπενιζέλων είχαν στενό φιλικό σύνδεσμο και, μάλιστα, ύστερ’ από λίγα χρόνια συγγένεψαν.

Ο Νικάνωρ, επιβλητική μορφή σοφού και καλλιεργημένου Ιεράρχη, ενθουσιάστηκε από τη γνωριμία του Ζακυνθινού Ηγουμένου. Η ευσέβεια και η απλότητα του Δανιήλ, η άριστη θεολογική κατάρτισή του, ο ταπεινός χαρακτήρας και η ασύγκριτη ευγένεια των τρόπων, έδειχναν, από την πρώτη κιόλας στιγμή, τα σπάνια ιερατικά χαρίσματα και τις αρετές του αρχοντικού γόνου της Ζακύνθου. Έτσι, ο Νικάνωρ τού πρότεινε αμέσως να τον χειροτονήσει Αρχιεπίσκοπο Αίγινας, Ύδρας, Πόρου και Αγκιστρίου, όπως απαρτιζόταν η εκκλησιαστική περιφέρεια Αίγινας – Πόρου, η οποία ανήκε στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Η Αρχιεπισκοπή τής Αίγινας, όπως είναι γνωστό, εξαρτώμενη από τη Μητρόπολη Αθηνών, εκείνο τον καιρό εσχόλαζε. Ο Δανιήλ αρνήθηκε, υποστηρίζοντας ότι οι δυνάμεις του δεν του επέτρεπαν ν’ αναλάβει ένα τόσο βαρύ αξίωμα. Ο Νικάνωρ, όμως, επέμεινε και αγωνίσθηκε, μάλιστα, για να πείσει το Δανιήλ ν’ αναλάβει το Θρόνο της Αίγινας. Τελικά, τα κατάφερε. Έτσι, όταν βγήκε η επίσημη άδεια της Μεγάλης Εκκλησίας (Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ήταν τότε ο Ιερεμίας ο Β΄), ο Νικάνωρ χειροτόνησε ο ίδιος το Δανιήλ, μαζί με άλλους δύο Επισκόπους, υπαγόμενους στη Μητρόπολη Αθηνών, στην εκκλησία της Παναγίας Γοεργοεπηκόου (μετέπειτα Αγιος Ελευθέριος, πλάι στο Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών). Στη χειροτονία, ο Νικάνωρ έδωσε στο Δανιήλ το όνομα Διονύσιος, τιμώντας, έτσι, τον Πολιούχο Αθηνών Αγιο Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη. Ένας ακόμα μεγάλος δεσμός, ο ιερότερος και πολυτιμότερος, είχε πια σφραγιστεί στις μακραίωνες σχέσεις Αθηνών και Ζακύνθου.

Η Αίγινα ήταν ερημωμένη, σχεδόν, ύστερ’ από την επιδρομή του Βαρβαρόσα και τη σφαγή των κατοίκων (1537), όταν οι Τούρκοι έδιωξαν από το Νησί τους Βενετούς. Οι ελάχιστοι Αιγινήτες, που γλίτωσαν από τη σφαγή, τον εξανδραποδισμό και τη φωτιά, είχαν καταφύγει στα βουνά. Στα επόμενα σαράντα χρόνια, πήγαν στην Αίγινα σαν άποικοι κάμποσοι δραστήριοι άνθρωποι από άλλους γειτονικούς τόπους. Έτσι, το ερημωμένο, αλλά όμορφο Νησί άρχισε να ξαναγεννιέται από τη στάχτη του. Η Αίγινα παρουσιάζει στην Ιστορία της μεγάλη συγγένεια με τη Ζάκυνθο, όχι μόνο εξ αιτίας της Αρχιερατείας του Αγίου Διονυσίου, αλλά και γιατί και τα δύο Νησιά είχαν ανέκαθεν, στη μακραίωνη ζωή τους, την ίδια κοινή μοίρα της ολοκληρωτικής καταστροφής κι ύστερα της αναγέννησης! Όταν ξαναγύρισε η ζωή στην Αίγινα, η Ορθόδοξη Εκκλησία ετοιμάστηκε να επανιδρύσει τον Αρχιεπισκοπικό Θρόνο του Νησιού. Και ο Νικάνωρ, όπως είδαμε, βρήκε αμέσως στο πρόσωπο του Ηγουμένου της Ζακύνθου τον άξιο Ιεράρχη της αναγεννημένης Αίγινας.

Η γνωστή άποψη, ότι η ορθόδοξη επισκοπή της Αίγινας, από τα 1204 ως την αρχιερατεία του Διονυσίου Σιγούρου (1577 – 1578) εσχόλαζε, αποδεικνύεται, από το Ημερολόγιο του Marino Sanuto, εσφαλμένη. Έτσι, μπορεί να υποστηρίξει κανείς βάσιμα ότι ύστερ’ από την εγκατάσταση των Βενετών στην Αίγινα (1451), επετράπη και η εγκατάσταση ορθόδοξου Αρχιεπισκόπου στο Νησί. Άρα, ο Διονύσιος Σιγούρος δεν ήταν ο πρώτος Αρχιεπίσκοπος της Αίγινας, όπως πιστεύεται απ’ όλους, αλλά υπήρξε ο πρώτος ύστερ’ από την καταστροφή του Βαρβαρόσα (1537). Δηλαδή, ο Θρόνος της Αίγινας εσχόλαζε από το 1537 μέχρι το 1577, ακριβώς σαράντα χρόνια.

Η αρχιερατεία του Διονυσίου Σιγούρου στην Αίγινα κράτησε από τα τέλη του 1577 μέχρι τα μέσα ή τέλη του 1578. Ο Διονύσιος αγάπησε την Αίγινα και τους Αιγινήτες. Παραστάθηκε σαν αληθινός πνευματικός πατέρας σ’ όλες τις ανάγκες και τους σκληρούς αγώνες των αποίκων και των ελάχιστων αρχικών κατοίκων της Παληαχώρας της Αίγινας. Η ανάμνηση της φρικτής τραγωδίας ήταν ακόμα ολοζώντανη στις μνήμες του Νησιού. Ο Διονύσιος ενέπνεε, στήριζε, καθοδηγούσε, άνοιγε ορίζοντες σε κάθε ζωή! Οι λιγοστοί Αιγινήτες της Παληαχώρας τον αγαπούσαν και τον ελάτρευαν κι αντλούσαν από τα ευλογημένα θαυματουργά χέρια του την ελπίδα και το θάρρος για ένα καλύτερο αύριο. Η αρχιερατική παρουσία του Διονυσίου στην Αίγινα ήτανε Φως και Ζωή! Ένας καινούριος κόσμος ημεράδας και αγάπης είχε ανατείλει στην τρομακτική εκείνη πλαγιά τού εξανδραποδισμού και της σφαγής! Στην Επισκοπή της Παληαχώρας της Αίγινας, υπάρχει ακόμα, έξω από την πόρτα της εκκλησίας, ο πέτρινος θρόνος, όπου, ύστερ’ από τον εκκλησιασμό, καθόταν ο Διονύσιος και μοίραζε το αντίδωρο στους πιστούς. Ο Διονύσιος είχε εγκατασταθεί στο διπλανό από την Επισκοπή κελί, όπου σήμερα διασώζεται η μεταγενέστερη συγκινητική επιγραφή, εκδήλωση αιώνιας λατρείας των Αιγινητών στον Ιεράρχη τους: Προς τιμή του Αγ. Διονυσίου, ανακινούμε το σπίτι του. Ο Αρχιεπίσκοπος Διονύσιος λειτουργούσε στην εκκλησία της Επισκοπής σ’ όλο το διάστημα της Αρχιερατείας του στην Αίγινα.

Ύστεραπό ένα χρόνο, έφυγε ο Αρχιεπίσκοπος Διονύσιος από την Αίγινα, αφού πρώτα νουθέτησε κ’ ευλόγησε τους Αιγινήτες. Υπήρχε, βέβαια, η νοσταλγία του Διονυσίου για την ερημιά των Στροφάδων και της Αναφωνήτριας, κι ακόμα η ασίγαστη επιθυμία να υπηρετήσει τον ιερό σκοπό της ψυχικής σωτηρίας των συμπολιτών του. Ωστόσο, πάνω από κάθε προσωπικό αίσθημα ή εσωτερική ανάγκη, ο Διονύσιος έβαζε πάντα το καθήκον, τα ιερά πνευματικά του χρέη. Ακριβώς αυτά, στη συγκεκριμένη εκείνη στιγμή, τον υποχρέωναν, όπως φαίνεται, ν’ αφήσει την Αίγινα. Την εύλογη εξήγηση, μας τη δίνει ο Πάνος Κ. Καλλιγάς: «Η αρχιεπισκοπή ουσιαστικώς ήτο άνευ ποιμνίου, υπάρχουσα μόνον ονομαστικώς, μη δυναμένη δε να επαρκέση εις τας προς την προϊσταμένην αυτής εκκλησιαστικήν αρχήν υποχρεώσεις και του αρχιεπισκόπου τας ανάγκας. Δια τον αρχιεπίσκοπον τούτον, τον τόσον ευσυνείδητον και ευθύν τον χαρακτήρα, η παραμονή εις τον θρόνον κατέστη μαρτύριον και το 1579 (γράφε 1578) παρητήθη προς μεγάλην θλίψιν των Αιγινιτών, μεθ’ ο επανήλθεν εις Ζάκυνθον και εγκατεστάθη πάλιν εις τη Μονήν της Αναφωνήτριας…».

Έτσι, ο Αγιος Διονύσιος, φεύγοντας ως Ηγούμενος από τη Ζάκυνθο, το καλοκαίρι του 1577, με σκοπό να φθάσει στους Αγίους Τόπους και να προσκυνήσει τον Τάφο του Χριστού, επέστρεφε τώρα χωρίς να εκπληρώσει την ιερή αυτή επιθυμία, επωμισμένος συγχρόνως και το βαρύ αξίωμα του Αρχιεπισκόπου. Ο Ιεράρχης έβλεπε μέσα στην ψυχή του καθαρά όλες τις υποχρεώσεις και τις ευθύνες του αξιώματός του, όχι μόνο απέναντι των συμπολιτών του, αλλά και απέναντι της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Ο ΦΟΝΟΣ ΤΟΥ ΑΔΕΛΦΟΥ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ, ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ

Οι ανταγωνισμοί των αρχόντων της Ζακύνθου, αντιζηλίες, κυρίως, για τα πρωτεία και τις τιμές του Συμβουλίου της Κοινότητας, είχαν εκδηλωθεί από τα πρώτα χρόνια της Βενετοκρατίας. Οι τίτλοι και τα αγαθά, που παραχωρούσε η Βενετία στους άρχοντες για τις πολεμικές τους υπηρεσίες σ’ αυτήν, ανάσταιναν ακόρεστες επιθυμίες ανωτέρων τιμητικών διακρίσεων και φιλοπρωτίας.
Η αρχοντική οικογενειακή παράδοση -ανδραγαθήματα στους πολέμους και ανώτερη κοινωνική επιβολή- αποτελούσε απαραίτητο κριτήριο εξασφαλίσεως υψηλοτέρων αξιωμάτων στην ιεραρχία του Συμβουλίου της Κοινότητας και, γενικότερα, της Βενετσιάνικης αποικιοκρατίας. Ο ανταγωνισμός αυτός των αρχόντων της Ζακύνθου, επόμενο ήταν να εκδηλωθεί εντονότερος ανάμεσα στις οικογένειες εκείνες, οι οποίες είχαν προσφέρει σπουδαίες πολεμικές υπηρεσίες στη Βενετία, εξασφαλίζοντας, έτσι, τα πρωτεία της κοινωνικής ζωής του τόπου. Οι εξέχουσες και συγγενικές οικογένειες των Σιγούρων και των Μονδίνων, ιδιαίτερα ύστερ’ από τη Ναυμαχία του Έπαχτου, φορτωμένες με νέα πολεμικά τρόπαια και δάφνες, απόκτησαν ακόμη περισσότερη δύναμη, όχι μόνο στις τάξεις του αρχοντολογιού, αλλά και στον ίδιο το Λαό. Οι ποπολάροι, ανάλογα με τις υποχρεώσεις, τα αισθήματα και τα συμφέροντα καθενός, εξεθείαζαν τις πολεμικές αρετές και τα κοινωνικά προτερήματα, άλλοι των Σιγούρων και άλλοι των Μονδίνων. Έτσι, άρχισε να χωρίζεται ο ανήσυχος και δραστήριος Αιγιαλός σε δύο μεγάλες αντίπαλες κοινωνικές παρατάξεις οπαδών και αντιπάλων των δύο πρωτευουσών οικογενειών.
Εκείνο τον καιρό (1581), οι σχέσεις των δύο οικογενειών είχαν οξυνθεί, από άγνωστη αιτία. Έτσι, η φιλονικία αυτή, που κατέληξε σε αδιάλλακτη αμοιβαία έχθρα (οφειλόμενη πιθανότατα στους ανταγωνισμούς των ιερατικών αξιωμάτων του Συμβουλίου της Κοινότητας), εύρισκε ζωηρή εριστική απήχηση στους οπαδούς των δύο οικογενειών.
Όπως προκύπτει από τέσσαρες ανέκδοτες πολύτιμες εκθέσεις του Προβλεπτή Ζακύνθου, Giov. Antonio Venier, προς τη Βενετσιάνικη Κυβέρνηση, χρονολογημένες από 21 Νοεμβρίου 1582, 28 Δεκεμβρίου 1582, 1 Ιουνίου 1583 και 16 Ιουλίου 1583, η αδιάλλακτη έχθρα των δύο πρωτευουσών οικογενειών Σιγούρων και Μονδίνων είχε ξεσηκώσει ολόκληρο τον Αιγιαλό σε δύο αντιμαχόμενες φατρίες, με αποτέλεσμα να προκαλούνται ταραχές και φόνοι.
Ο Προβλεπτής αναφέρει, στην πρώτη του έκθεση, ότι οι έχθρες και τα μίση των δύο οικογενειών και παρατάξεων, που βρήκε όταν πάτησε το πόδι του στη Ζάκυνθο, «ύστερ’ από μια πομπώδη ειρήνευση», άναψαν πάλι, κατά τη διάρκεια του Καρναβαλιού του 1582. (Πιθανότατα, η ανακωχή αυτή ακολούθησε ύστερ’ από την δολοφονία του Κωνσταντίνου Νουκίου Σιγούρου, αδελφού του Αγίου Διονυσίου, στις αρχές Δεκεμβρίου 1580). Ο Προβλεπτής δεν αναφέρει τη δολοφονία τούτη, ούτε τα αίτια της «πομπώδους» ανακωχής των δύο οικογενειών. Ο σκοπός των εκθέσεών του, ιδιαίτερα της πρώτης και της δεύτερης, αποβλέπει στο να εκφράσει τις ζωηρές ανησυχίες του για την εξέλιξη της οξύτατης αυτής αντιδικίας των δύο οικογενειών και παρατάξεων, και να κρούση τον κώδωνα του κινδύνου στη Βενετσιάνικη Κυβέρνηση για μια ενδεχόμενη γενικότερη κοινωνική σύρραξη στη Ζάκυνθο. Οι προσπάθειές του, όπως αναφέρει ο ίδιος, για να ειρηνεύσει τους αντιμαχόμενους, τιμωρώντας ακόμα όσους έδειχναν ανυπακοή, έμειναν άκαρπες και ναυάγησαν. Η κοινωνία του πυκνοκατοικημένου Αιγιαλού ήταν αδιάλλακτα χωρισμένη σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα και δεν είχε μείνει κανένας ουδέτερος στην οικογενειακή αυτή διένεξη! Ολοένα, κάθε μέρα, μεγάλωναν τα μίση και άναβε ο φανατισμός, με αντεκδικήσεις και φόνους. Ο Προβλεπτής και οι Ευγενείς από το Κάστρο, ήταν αδύνατο, εξ αιτίας της αποστάσεως και των μέσων, να εμποδίσουν ένα γενικότερο κύμα κοινωνικών ταραχών στον ανταριασμένο Αιγιαλό. Απευθύνεται, λοιπόν, ο Προβλεπτής προς τη Βενετσιάνικη Γερουσία, η οποία είχε σημαντικά στρατηγικά συμφέροντα από τη γεωγραφική θέση της Ζακύνθου, και ζητεί να βρει αυτή αποτελεσματικούς τρόπους ειρηνεύσεως των δύο οικογενειών και παρατάξεων. Οι φόνοι, τα επεισόδια και άλλα, άγνωστα έως τώρα, τοπικά γεγονότα της χρονικής περιόδου 1582 – 1583, πλαισιωμένα όλα από την αδιάλλακτη έχθρα των δύο οικογενειών και παρατάξεων, αποτελούν το αντικείμενο των υπολοίπων ανεκδότων εκθέσεων του Προβλεπτή Ζακύνθου Giov. Antonio Venier. Οι πολύτιμες αυτές εκθέσεις αποκτούν ιδιαίτερη αξία για την ιστορική έρευνα της κοινωνίας της Ζακύνθου στα χρόνια εκείνα. Εμείς, ωστόσο, είμαστε υποχρεωμένοι εδώ να σταματήσουμε αποκλειστικά και μόνο στο σκοτεινό ζήτημα της δολοφονία του Κωνσταντίου Νουκίου Σιγούρου.
Ο Ε. Ρ. Ραγκαβής γράφει ότι ο αδελφός του Αγίου Διονυσίου Κωνσταντίνος σκοτώθηκε σε κάποια μάχη στην Πελοπόννησο, στα 1582. Ο Ραγκαβής, ωστόσο, παραλείπει να μνημονεύσει την πηγή από όπου αντλεί την πληροφορία του. Όπως κι άλλες πληροφορίες του Ραγκαβή για τη Ζακυνθινή οικογένεια Σιγούρου, έτσι κι αυτή ελέγχεται ανακριβής.
Ο Λ. Χ. Ζώης απέδειξε, από επίσημα έγγραφα του κατεστραμμένου Αρχειοφυλακείου Ζακύνθου, ότι ο Κωνσταντίνος Νουκίου Σιγούρος ζούσε μέχρι την 14 Ιουλίου 1580, που έδωσε στον Ιω. Μαλλιαρά το περιβόλι του στις Βαρές (Συμβολαιογράφος Ζακύνθου Ιω. Δρακόπουλος), και είχε πεθάνει πριν από την 21 Δεκεμβρίου 1580, που ο Ιεράρχης Διονύσιος και ο πενθερός του αδελφού του, Θεόδωρος Παΐδης, παρίστανται ως επίτροποι της κληρονομίας του «ποτέ μισέρ Κωνσταντή Σιγούρου» (Συμβολαιογράφος Ζακύνθου Ν. Παπαγιαννόπουλος).
Ο Κωνσταντίνος Σιγούρος παντρεύτηκε τη Σταματούλα Θεοδώρου Παΐδη. Από το γάμο του, απέκτησε δύο κόρες, την Παυλίνα και τη Φιορού. Η πρώτη πέθανε νεώτατη κ’ η δεύτερη παντρεύτηκε στα 1600, τον Π. Στυλιανέση. Ο Κωνσταντίνος Σιγούρος, επιφανής άρχοντας και κτηματίας, απέτυχε την 19 Ιουνίου 1580, ως Σύνδικος της Κοινότητας Ζακύνθου, ψηφίσθηκε, όμως, ως Κήνσωρ, με ψήφους 81 κατά 45. Η αποτυχία του εκείνη να υπερψηφισθή Σύνδικος, μήπως υπήρξε απαρχή της φιλονικίας των Σιγούρων με τους Μονδίνους; Εξέχοντες Υμνογράφοι του Αγίου Διονυσίου, κυρίως, όμως, η αγέραστη και ζωντανή παράδοση της Ζακύνθου, αναφέρουν ότι ο Κωνσταντίνος Νουκίου Σιγούρος δολοφονήθηκε κι ο φονιάς, κυνηγημένος από τις Αρχές, περιπλανήθηκε άθελά του στα βουνά κι έφθασε στο μοναστήρι της Αναφωνήτριας, όπου ζήτησε άσυλο από τον άγνωστό του Ηγούμενο και αδελφό του θύματος. Ο κακούργος εξομολογήθηκε το φρικτό έγκλημά του στον Ηγούμενο της Αναφωνήτριας. Ο Άγιος Διονύσιος έκρυψε από τους στρατιώτες και συγχώρησε το φονιά του αδελφού του και, μάλιστα, τον βοήθησε να φύγη με μια βάρκα, μέσα στη νύχτα, για την απέναντι στεριά της Κεφαλονιάς.
Η εγκυρότερη μαρτυρία της συγγνώμης του Αγίου Διονυσίου προέρχεται από τον Υμνογράφο του, Άγγελο Σουμάκη, γνωστό άρχοντα και λόγιο της Ζακύνθου. Ο Άγγελος Σουμάκης ή Συμμάχιος εξυμνεί την πράξη συγγνώμης του Αγίου Διονυσίου προς το φονιά του αδελφού του, την οποία είχε ακούσει ασφαλώς από το στόμα των γονέων, συγγενών και συμπολιτών του, συγχρόνων της ζωής ή του θανάτου του Ιεράρχη.
Παρ’ όλη την έλλειψη ως τώρα σύγχρονης γραπτής μαρτυρίας για τη δολοφονία του Κωνσταντίνου Νουκίου Σιγούρου, εμείς την παραδεχόμαστε, από πολλά επίσημα στοιχεία, ως το ιστορικό γεγονός των αρχών Δεκεμβρίου του 1580. Μια έρευνα στον κυκεώνα των Βενετσιάνικων Αρχείων, πιστεύουμε πως, ανάμεσα σ’ άλλα, θα έφερνε στο φως και το κλειδί του ιστορικού αυτού ζητήματος! Ωστόσο, υπάρχει από τα πράγματα ένα μυστήριο γύρω από την απόκρυψη της δολοφονίας του Κωνσταντίνου Νουκίου Σιγούρου. Η μοναδική έγγραφη πηγή της Ζακύνθου, που θα έλυνε οριστικά το σκοτεινό αυτό ζήτημα, εξαφανίσθηκε σκόπιμα σε άγνωστη εποχή και από άγνωστο πρόσωπο! Ένα μεγάλο «γιατί» γεννιέται αυθόρμητα, ύστερ’ από την ανάγνωση της παρακάτω επίσημης μαρτυρίας του Λ.Χ. Ζώη: «Ανέτρεξα εις πολλάς πηγάς, προς εξακρίβωσιν του θανάτου του (του Κωνσταντίνου Νουκίου Σιγούρου), διεξήλθα κατά λέξιν σχεδόν όλους τους τότε συμβολαιογράφους και άλλα έγγραφα, εζήτησα σχετικάς πληροφορίας εκ των Αρχείων Κερκύρας και Βενετίας, αλλ’ αι παρασχεθείσαι μοι πληροφορίαι ουδόλως διελεύκαναν το τόσω σκοτεινόν, όσω και ενδιαφέρον ζήτημα τούτο. Μία μόνη ευτυχής σύμπτωσις παρουσιάσθη, η οποία και προς στιγμήν εθέρμανε τας ελπίδας μου. Ήτο η ανακάλυψις παρά τω Αρχειοφυλακείω Ζακύνθου του Βιβλίου Αποφάσεων του Κακουργοδικείου των ετών 1580 – 1584, όπου ήλπιζα ότι θ’ ανεύρισκον την καταδικαστικήν απόφασιν του φονέως και την αιτίαν του φόνου του Κωνσταντίνου Σιγούρου, αν, πράγματι, συνέβη τοιούτος. Ατυχώς, αι ελπίδες μου διεψεύσθησαν, διότι εκ του ανωτέρω βιβλίου έχουν αποσπασθή και φαίνονται τα ίχνη της εκραφής τα υπ’ αρ. 5 και 6 (φύλλα), σελίδες τέσσαρες, ακριβώς εις τα φύλλα εκείνα, εις τα οποία διαλαμβάνονται αι καταδικαστικαί αποφάσεις από το τέλος Νοεμβρίου 1580 μέχρι της 6 Μαρτίου 1581. Επίσης, και εκ του τέλους του βιβλίου έχουν αποσπασθή δύο σελίδες, εν αις ονομαστικόν ευρετήριον των περιεχομένων του βιβλίου. Τι να υποθέση τις εντεύθεν; Υπήρχε πράγματι εις τας ελλειπούσας σελίδας το όνομα του φονέως του Κωνσταντίνου Σιγούρου και η αιτία της πράξεως; Και αν υπήρχε, ποία χειρ βέβηλος ή αργυρώνητος απέσπασε τα σελίδας εκείνας; Και οι αποσπάσαντες -διότι, ασφαλέστατα, αι σελίδες απεσπάσθησαν σκοπίμως- ήσαν τάχα ενδιαφερόμενοι, ήσαν συγγενείς του δράστου, ζητήσαντες ούτω ν’ αποκρύψουν από τας μελλούσας γενεάς το όνομα του φονέως του αδελφού του Αγίου, δια την αλγεινήν εντύπωσιν, ή άραγε του παθόντος, φονευθέντος ίσως δια πράξιν, η οποία, χάριν του γοήτρου της οικογένειας των Σιγούρων, θα έπρεπε να μη γίνη γνωστή εις τους μεταγενέστερους; Όπως και αν έχη το πράγμα, μυστήριον καλύπτει την υπόθεσιν ταύτην…».
Και ερωτάται: Την απόσπαση των σελίδων εκείνων, όπου υπήρχε το όνομα του φονιά, τα αίτια της πράξεως, κι η καταδικαστική απόφαση, επραγματοποίησαν οι Μονδίνοι ή οι Σιγούροι; Ας λεχθεί ότι παλιότερα είχε διορισθεί Αρχειοφύλακας Ζακύνθου κάποιος Μονδίνος και, συνεπώς, η απόσπαση των σελίδων ήταν εύκολη. Επίσης, δεν πρέπει ν’ αποκλεισθεί καθόλου και η εκδοχή της αποσπάσεως των σελίδων από την οικογένεια των Σιγούρων, από ευσχημοσύνη προς το πρόσωπο του Αγίου, αν όχι και σύμφωνα με την απαίτηση του ίδιου, για να ειρηνεύσουν τα πνεύματα. Η τελευταία αυτή εκδοχή πλησιάζει περισσότερο προς την αλήθεια, επειδή, αν προσέξει κανείς σ’ όλα τα μεταγενέστερα οικογενειακά συμβόλαια του Αγίου Διονυσίου, θα παρατηρήσει ότι σε κανένα απ’ αυτά δε μνημονεύεται ο τρόπος του θανάτου του αδελφού του, αλλά πάντα η έκφραση «ο μακαρίτης μισέρ Κωνσταντής» κι ακόμα, το σπουδαιότερο, ότι ύστερ’ από λίγα χρόνια, η τόσο επιθυμητή συμφιλίωση των δύο οικογενειών είχε πραγματοποιηθεί, χωρίς καμμίαν επέμβαση ή πίεση της Βενετίας. Πίσω απ’ όλα αυτά, είμαστε βέβαιοι ότι υπήρχε η απέραντη ανεξικακία και συγνώμη του Αγίου μας, ο οποίος, αφού ήπιε ολόκληρο το φοβερό εκείνο ποτήρι της δολοφονίας του αγαπημένου του αδελφού, έσφιξε την καρδιά του, κοίταξε ψηλά και αγωνίσθηκε σκληρά με όλους, και πρώτ’ απ’ όλα με τον ίδιο τον εαυτό του, για να ξεχασθή το τρομερό εκείνο έγκλημα, που μάτωσε τόσο την ψυχή του, να ειρηνεύσουν οι δύο πρωτεύουσες οικογένειες και να συμφιλιωθούν οι συμπολίτες του.

Η ΥΠΟΨΗΦΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΙΚΟ ΘΡΟΝΟ ΚΕΦΑΛΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΖΑΚΥΝΘΟΥ

Όπως είναι γνωστό, από τα πρώτα χρόνια του 13ου αιώνα, είχαν καταλυθεί από τους φράγκους δυνάστες της Ανατολής οι ορθόδοξοι αρχιερατικοί θρόνοι της Κεφαλονιάς και της Ζακύνθου. Στα μέσα περίπου του 15ου αιώνα, επί Λεονάρδου Β΄ Τόκκου, διορίσθηκε κοινός ορθόδοξος επίσκοπος Κεφαλονιάς, Ζακύνθου, Ιθάκης και Στροφάδων ο Γεράσιμος Λοβέρδος και, συγχρόνως, θεσπίστηκε να εκλέγει πάντα τον Επίσκοπο, με τη συμμετοχή υποψηφίων Ιθακησίων, Κεφαλλήνων και Ζακυνθίων, αποκλειστικά και μόνο ο κεφαλληνιακός κλήρος. Είναι άγνωστο γιατί ο Λεονάρδος Β΄ Τόκκος ή οι διάδοχοί του έδωσαν στον κεφαλληνιακό κλήρο το χαριστικό αυτό προνόμιο. Από τότε ο κεφαλληνιακός κλήρος, από αίσθημα τοπικισμού, απέκλεισε τους άξιους του αξιώματος Ζακυνθινούς ιερωμένους (Ιθακήσιοι ποτέ δεν υπέβαλαν υποψηφιότητα) και εξέλεγε Κεφαλλήνιους επισκόπους. Ύστερ’ από την εκλογή και την έκδοση της πατριαρχικής άδειας, ακολουθούσε η χειροτονία του επισκόπου, από το μητροπολίτη Κορίνθου. Έτσι, η κοινή, πλέον, επισκοπική έδρα Κεφαλονιάς και Ζακύνθου εξακολούθησε να υπάγεται στο μητροπολίτη Κορίνθου, σύμφωνα με την αναγνωρισμένη από παλιότερα ορθόδοξη εκκλησιαστική θεσμοθεσία. Η δικαιοδοσία, όμως, του κεφαλληνιακού κλήρου επί του ζακυνθινού, όπως επέβαλλαν οι τύποι και τα προνόμια – θεσπίσματα των άλλοτε κυριάρχων φράγκων, έγινε απαρχή εκκλησιαστικών διενέξεων των δύο Νησιών.
Όταν οι Βενετοί έγιναν κύριοι της ερημωμένης σχεδόν Ζακύνθου (1485) κι ακόμα στα πρώτα χρόνια του 16ου αιώνα, εξ αιτίας του αποικισμού και της ακαταστασίας των καιρών, είχε αμεληθεί από τους εγκατοίκους η ανάγκη της επανιδρύσεως του ορθόδοξου τοπικού επισκοπικού θρόνου. Οι κάτοικοι, στα δύσκολα εκείνα χρόνια, έχτιζαν σπίτια ή ξεχέρσωναν χωράφια για την επαναφορά ομαλών συνθηκών κάποιας κοινωνικής ζωής. Η Βενετία, ωστόσο, έδωσε το δικαίωμα της εκλογής ορθοδόξου αρχιερέα (πρωτοπαπά) για την προσωρινή διοίκηση των εκκλησιαστικών πραγμάτων. Ο πρωτοπαπάς κανόνιζε γάμους, επέτρεπε αφορισμούς, έκρινε υποθέσεις εκκλησιαστικές κλπ, εκτός από τη χειροτονία ιερωμένων. Οι υποψήφιοι έπρεπε να πηγαίνουν στην Κεφαλονιά και να χειροτονούνται από τον ορθόδοξο επίσκοπο Κεφαλονιάς και Ζακύνθου. Ο πρωτοπαπάς της Ζακύνθου εκλεγόταν από τον ορθόδοξο επίσκοπο των δύο Νησιών μέχρι του 1601, οπότε αποφασίστηκε να διορίζεται κάθε πενταετία, ύστερ’ από ψηφοφορία του Συμβουλίου Ζακύνθου. Η Κοινότητα Ζακύνθου, που είχε προκαλέσει την απόφαση της Γερουσίας, είχε ζητήσει, με πρεσβεία σταλμένη στη Βενετία, να γίνεται η εκλογή τού πρωτοπαπά από τον εγχώριο κλήρο του Νησιού. Η Βενετία, όμως, απέρριψε την αίτηση της Κοινότητας Ζακύνθου, γιατί δεν ήθελε ποτέ ν’ αποκτήσει αυτοτέλεια ή ανεξαρτησία η Ορθόδοξη Εκκλησία των υπηκόων της. Είναι αλήθεια ότι η Βενετία είχε παραχωρήσει ορισμένες ελευθερίες ή προνόμια στον ορθόδοξο κλήρο της Επτανήσου. Η Ορθοδοξία των Ιονίων Νήσων δεν έπαθε από τους Βενετούς όσα επί των Σταυροφόρων και Φράγκων δυναστών της Ανατολής. Η σύγκριση στην Ιστορία είναι απαραίτητη προϋπόθεση αντικειμενικότητας και δικαιοσύνης. Η Βενετία, στις οξύτατες αντιδικίες ορθοδόξων και καθολικών, έδειχνε ιδιαίτερη εύνοια στους Έλληνες κι έφθανε μέχρι του σημείου να θεωρείται ότι αντιμάχεται την Καθολική Εκκλησία. Ύψιστα συμφέροντα της Βενετίας υπαγόρευαν την υποχρεωτική αυτή πολιτική. Έβλεπε και θαύμαζε τους Έλληνες, από τα 1475, να ρίχνονται, μ’ όλη τους την καρδιά, στους Τουρκοενετικούς πολέμους, υποστηρίζοντας με αυταπάρνηση τη σημαία του Αγίου Μάρκου. Η Βενετία καλλιεργούσε τα εθνικά ιδεώδη των Ελλήνων εναντίον ενός κοινού εχθρού. Η ιστορία των Τουρκοενετικών πολέμων έχει να δείξει πολλούς ήρωες Επτανήσιους στη στεριά και το πέλαγος. Αυτούς τους γενναίους πολεμιστές είχε ανάγκη πάντα η Βενετία στους ατελείωτους πολέμους της. Και σε πολλές περιπτώσεις, ήθελε να φαίνεται απέναντί τους ευνοϊκή και πρόθυμη. Ωστόσο, οι εκκλησιαστικές ελευθερίες, που παραχωρούσε η Βενετία στους Επτανήσιους, ήταν πάντα καλοζυγισμένες, στα μέτρα της δικής της αποικιακής πολιτικής.
Οι ανωμαλίες, οι προστριβές και οι ταραχές στα εκκλησιαστικά πράγματα της Κεφαλονιάς και της Ζακύνθου είχαν δημιουργήσει αληθινό αδιέξοδο σε όλους. Ο επίσκοπος υπέβλεπε τον πρωτοπαπά και ο πρωτοπαπάς τον επίσκοπο. Αγανακτούσε ή απειθούσε ο πρωτοπαπάς και το ιερατείο της Ζακύνθου στις διαταγές των Τόκκων για τα χαριστικά δικαιώματα του επισκόπου. Αντιδρούσε ο επίσκοπος, από λόγους οικονομικούς ή γοήτρου, όταν ορθόδοξοι αρχιερείς, έστω και αχρημάτιστα ή με πατριαρχικό διορισμό, εξασκούσαν στη Ζάκυνθο χρέη επισκοπικά, και κατέφυγε στην επέμβαση της Βενετίας. Οι αντιθέσεις και διαφορές έφθαναν ως το Δόγη, ο οποίος απέρριπτε αδιάκοπα τα δίκαια αιτήματα της Ζακύνθου για ουσιαστική ισότητα και δικαιοσύνη στην εκκλησιαστική αυτή διένεξη.
Εν’ από τα σημαντικότερα επεισόδια της διενέξεως αυτής ήταν η χειροτονία του Ζακυνθινού Παχωμίου Μακρή (1557) ως επισκόπου Κεφαλονιάς και Ζακύνθου, από το μητροπολίτη Κορίνθου, χωρίς προηγούμενη ψηφοφορία του κλήρου της Κεφαλονιάς. Αγανακτισμένη, ξεσηκώθηκε τότε η Κοινότητα της Κεφαλονιάς και διαμαρτυρήθηκε στο Δόγη της Βενετίας για την παράνομη εκλογή, που αγνοούσε τη διαδικασία του καθεστώτος των Δε Τόκκων. Ακόμα και ο πρωτοπαπάς της Ζακύνθου ήλθε αντιμέτωπος με τον συμπολίτη του επίσκοπο, διαμαρτυρόμενος εντονότατα, επειδή έχανε τα δικαιώματα του αξιώματός του! Αντιπρόσωποι και πρεσβείες της Κεφαλονιάς και της Ζακύνθου έφθαναν άλλη μια φορά στη Βενετία, για την επίλυση της εκκλησιαστική αυτής διαφοράς. Η Βενετσιάνικη Γερουσία, με θέσπισμά της από 8 Φεβρουαρίου 1558, χωρίς ν’ ακυρώσει την εκλογή του επισκόπου Μακρή, έστειλε αυστηρή διαταγή στο μητροπολίτη Κορίνθου, να μη χειροτονεί πια παρά μονάχα τον εκλεκτό του κλήρου της Κεφαλονιάς, χωρίς, όμως, να αποκλείονται σαν υποψήφιοι οι κληρικοί της Ζακύνθου. Η Κοινότητα Ζακύνθου είχε ζητήσει τότε (1558) από τη Βενετσιάνικη Γερουσία να εκλέγει ο Ζακυνθινός κλήρος δικό του επίσκοπο, αλλά η αίτηση αυτή δεν έγινε δεκτή.
Ύστερ’ από το θάνατο του Αρχιεπισκόπου Κεφαλονιάς και Ζακύνθου Φιλοθέου Λοβέρδου (1581), οι συμπολίτες του Ιεράρχη Διονυσίου τον προέτρεψαν να βάλει υποψηφιότητα για τη χηρεύουσα μητροπολιτική έδρα. Ο Ιεράρχης αρνήθηκε αρχικά^ ωστόσο, υποχρεώθηκε να δώσει τη συγκατάθεσή του, ύστερ’ από επίμονες θερμές παρακλήσεις των κληρικών και κατοίκων της Ζακύνθου, που ήθελαν να ιδούν κι αυτοί Αρχιεπίσκοπο της κοινής μητροπολιτικής έδρας ένα συμπολίτη τους και, μάλιστα, το φημισμένο για τις αρετές του πρώην Ιεράρχη της Αίγινας.
Όταν διατάχθηκε η εκλογή του νέου Αρχιεπισκόπου Κεφαλονιάς και Ζακύνθου, ο Ιεράρχης Διονύσιος όρισε ως επίτροπό του το λόγιο συμπολίτη, επιστήθιο φίλο και συμμοναστή του, Σωφρόνιο Κατηλάνο, ο οποίος πήγε στην Κεφαλονιά και πρότεινε την υποψηφιότητα του Διονυσίου Σιγούρου, με τις εξής υποσχέσεις, αν εκλεγόταν: α) Κανένα δικαίωμα δεν θα έπαιρνε από τους ιερωμένους, όπως έκαναν ως τότε οι επίσκοποι, β) Θα χειροτονούσε χωρίς καμμιάν αμοιβή, γ) Θα έμενε οχτώ μήνες του χρόνου στην Κεφαλονιά και τέσσαρες στη Ζάκυνθο, και δ) Θα έδινε τριακόσια δουκάτα για την ανοικοδόμηση της επισκοπής. Ο Σωφρόνιος Κατηλάνος υπέβαλε την έγγραφη αναφορά για την υποψηφιότητα του Ιεράρχη Διονυσίου, στο ιερατείο και τους Συνδίκους της Κεφαλονιάς, την 25 Ιουλίου 1582. Στην εκλογή εκείνη, υποψήφιος ήταν και ο λόγιος ιερωμένος Νεκτάριος Μακρής.
Ο τοπικισμός, όμως, του κλήρου της Κεφαλονιάς αδιαφόρησε για όλα: Εψήφισε ως επίσκοπο ένα νεαρό στην ηλικία Ληξουριώτη, το Νεόφυτο Κολοκυθά. Η απόφαση αυτή επισφράγιζε οριστικά το γεγονός ότι ο κλήρος της Κεφαλονιάς δεν ήθελε ν’ ανέβει στο Θρόνο επίσκοπος Ζακυνθινός! Έτσι, ερεθίστηκε ακόμη περισσότερο το αίσθημα και η αγανάκτηση των Ζακυνθινών, που έστειλαν αμέσως νέα πρεσβεία στο Δόγη της Βενετίας, καταγγέλλοντας τις αδικίες του κλήρου της Κεφαλονιάς. Ανάμεσα στ’ άλλα, η Κοινότητα Ζακύνθου ζητούσε να μεταρρυθμιστεί ο ρόλος της εκλογής για την ανάδειξη του ποιμενάρχη: Η εκλογική συνέλευση ν’ αποτελείται από ισάριθμους κληρικούς των δυο νησιών και η ψηφοφορία να γίνεται όχι μόνο στην Κεφαλονιά, αλλά και στη Ζάκυνθο, για να διατηρείται πάντα η ισότητα. Ο τότε Δόγης Πασχαλίγος Τσικόνιας, με τη συνηθισμένη φρασεολογία της Βενετίας, αναγνώρισε, σε ψήφισμα της 13 Δεκεμβρίου 1591, ως ορθά και δίκαια τα παράπονα των Ζακυνθινών και υποσχέθηκε να γράψει στον Προβλεπτή της Κεφαλονιάς «όπως διατηρώνται άπαντα τα υπό της ημετέρας αυθεντίας προαποφασισθέντα περί της εκλογής επισκόπων εκείνων των πόλεων». Αυτή η αργοπορημένη απάντηση ήταν όλο κι όλο το αποτέλεσμα της διαμαρτυρίας της Κοινότητας Ζακύνθου. Οι διενέξεις, ωστόσο, των δύο Κοινοτήτων, Κεφαλονιάς και Ζακύνθου, εξακολούθησαν και στα μεταγενέστερα χρόνια.

ΚΟΙΜΗΣΗ, ΜΕΤΑΚΟΜΙΔΗ ΚΑΙ ΤΑΦΗ ΣΤΑ ΣΤΡΟΦΑΔΙΑ
ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΣΙΓΟΥΡΟΥ ΣΕ ΑΓΙΟ

Από την άνοιξη του 1622, κλονίσθηκε σοβαρά η υγεία του Ιεράρχη Διονυσίου. Τα γερατειά, η ασκητική ζωή και, κυρίως, οι αρρώστειες, είχαν καταβάλει ανεπανόρθωτα τον οργανισμό του Ερημίτη του Μοναστηριού της Αναφωνήτριας. Ο Ιεράρχης ήταν υποχρεωμένος να μένη πια στο κελλί του, άρρωστος και αδύναμος, για την προσωπική εποπτεία και διεκπεραίωση των πολλαπλών διοικητικών ζητημάτων του Μοναστηριού του. Η κατάσταση αυτή εξακολούθησε ως τις αρχές Αυγούστου του ίδιου χρόνου.
Έτσι, την 21 Μαΐου 1622 εξουσιοδότησε τον ιεροδιάκονο της Μονής Αναφωνήτριας να συμβληθεί με τον Ι. Γκούσκο, για ένα αμπέλι του Μοναστηριού στις Βαρές (συμβολαιογράφος Ζακύνθου Δ. Θεοδόσης). Επίσης, την 4 Αυγούστου 1622 εξουσιοδότησε το μοναχό Γ. Τριπήλα να έλθει σε συμφωνία με το Γ. Τσουκαλά, για μερικές αγελάδες της Μονής Αναφωνήτριας (συμβολαιογράφος Ζακύνθου Δ. Θεοδόσης).
Το φθινόπωρο του 1622, η κατάσταση της υγείας του Αρχιεπισκόπου Διονυσίου Σιγούρου χειροτέρευσε. Οι συγγενείς του τον έπεισαν ότι έπρεπε να έλθη κοντά τους, στην πόλη. Έτσι, άφησε την Αναφωνήτρια κ’ εγκαταστάθηκε, άρρωστος βαρειά, στο σπίτι της αδελφής τους (οικία Ιωάννη Μακρή). Την 10 Οκτωβρίου 1622, οι σύνδικοι Ζακύνθου Ιωάννης Γαβριηλόπουλος και Μάρκος Σιγούρος, σε μακροσκελή τους έκθεση προς το Δόγη της Βενετίας, γράφουν, μεταξύ άλλων, και τα εξής: «Attrovandosi il R. mo Mon. sig. Arcivescovo D.o Dionisio Sicuro Nobile di questa citta, habbate di detto Monasterio, di eta d’ anni settantacinque incirca, indisposto da gravi et diverse malatie dalle qualli, et anco per la sua senil eta, judicamo che il Sommo Fattore lo volgia a se chiamare…» (= Ο Πανιερώτατος Αρχιεπίσκοπος Κύριος Διονύσιος Σιγούρος, ευγενής της πόλεως ταύτης, αββάς του Μοναστηρίου της Παναγίας Αναφωνήτριας, ετών περίπου εβδομήκοντα και πέντε, από βαριά και διάφορα νοσήματα (da gravi et diverse malatie), καμπτόμενος, καθώς και από την γεροντικήν ηλικίαν, νομίζομεν ότι ο Υπέρτατος Δημιουργός θα τον καλέσει πλησίον Του…).
Ο Αρχιεπίσκοπος Διονύσιος Σιγούρος αναπαύθηκε στους κόλπους του Θεού τη 17 Δεκεμβρίου 1622, όπως αποδεικνύεται από επίσημο έγγραφο της εποχής.
Λίγο πριν από την κοίμησή του, ο Ιεράρχης Διονύσιος εζήτησε να ταφή στα Στροφάδια, όπου αφιέρωσε ολόκληρη την περιουσία του. Είναι άγνωστο αν είχε κάμει διαθήκη ο Αρχιεπίσκοπος Διονύσιος Σιγούρος. Οπωσδήποτε, στον κατεστραμμένο φάκελο εγγράφων Αγίου Διονυσίου, που υπήρχε προσεισμικά στο Αρχειοφυλακείο Ζακύνθου, είχαν συγκεντρωθή ανέκδοτες μαρτυρίες σχετικές με την κοίμηση, την κηδεία και τη μετακομιδή του Λειψάνου στα Στροφάδια. Ο ιστοριοδίφης Λ. Ζώης, αντλώντας από τις επίσημες εκείνες πηγές, που, δυστυχώς, καταστράφηκαν χωρίς να δημοσιευθούν, γράφει τα εξής: «Δι’ επισήμου και επιβλητικωτάτης κηδείας, εκ της οικίας του Ιωάννου Μακρή, όπου απέθανεν ο Ιεράρχης, μετεκομίσθη το Λείψανον κατ’ ευθείαν εις την αποβάθραν, εκείθεν δε επεβιβάσθη εις τίνα φρεγάδαν. Μεταξύ του παρακολουθούντος την κηδείαν πλήθους, παρευρίσκοντο και οι Λουκάς Καρρέρ, Ιωάννης Ρουκάνης, Μάρκος ιερ. Μελισσηνός, Ιωάννης Καψοκέφαλος, Τιμόθεος ιερ. Σοπραμάσαρος, Λαυρέντιος ιερ. Βέργαμος, Πέτρος Δαλλ’ Ακουϊλα και δρ. Μάρκος Κοκκίνης, οι οποίοι πάντες, κληθέντες υπό της εξουσίας, εβεβαίωσαν, ότι κατά την 18 Δεκεμβρίου, ο νεκρός του Αρχιεπισκόπου Σιγούρου μετεκομίσθη εκ της οικίας Μακρή εις την παραλίαν μετά και δύο κιβωτίων, ότι επεβιβάσθη εις φρεγάδαν, ότι άπασαν την περιουσίαν του ο Ιεράρχης κατέλιπεν εις την Μονήν Στροφάδων, και ότι ουδέν είχε κληροδοτήσει εις την Μονήν Αναφωνήτριας».
Είναι φανερό ότι στα δύο κιβώτια, που μεταφέρθηκαν στη φρεγάδα μαζί με το Λείψανο, θα πρέπει να υπήρχε η εκκλησιαστική κληρονομιά του Αγίου Διονυσίου στο Αυτοκρατορικό Μοναστήρι των Στροφάδων, δηλαδή εκκλησιαστικά ιερά σκεύη, αφιερώματα, ευαγγέλια, άμφια, βιβλία και χειρόγραφα. Τι απέγιναν, όμως, όλα αυτά;
Το Λείψανο τάφηκε στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου των Στροφάδων.
Ύστερα από κάμποσα χρόνια, έγινε η ανακομιδή, σύμφωνα με τη μοναστηριακή τάξη, και το Λείψανο βρέθηκε άθικτο. Τίποτα δεν είχε αλλάξει σ’ αυτό από την ημέρα του ενταφιασμού. Μόνο η άκρη της μύτης και δύο δόντια τού έλλειπαν. Από τότε, ένα θείο άρωμα, σαν παραδείσιο μύρο, ξεχύνεται από το Λείψανο του Αρχιεπισκόπου Διονυσίου Σιγούρου. Κάτι σαν άρωμα μοσχολίβανου, συνταιριασμένο, θαρρείς, με άρωμα και τριαντάφυλλου και γιασεμιού και χίλιων άλλων λουλουδιών.
Οι Μοναχοί εδόξασαν το Θεό και πήγαν το ιερό Λείψανο στο νάρθηκα της εκκλησίας της Μεταμορφώσεως του Σωτήρα.
Όταν άρχισε ο βενετοτουρκικός πόλεμος για την Κρήτη, οι Μοναχοί των Στροφάδων, από φόβο ενδεχόμενης απόβασης των βαρβάρων στο ιστορικό Μοναστήρι τους, επήραν το ιερό Λείψανο ανεπίσημα κι όσα πολύτιμα πράγματα είχαν κι ήρθαν στη Ζάκυνθο. Εκεί, πήγαν το Λείψανο στην εκκλησία της Παναγίας του Καλητέρου (Μετόχι των Στροφάδων). Όταν πέρασε ο πόλεμος κ’ έγινε ειρήνη στη στεριά και τη θάλασσα, οι Πατέρες ξαναγύρισαν στα Στροφάδια, παίρνοντας μαζί τους το Λείψανο και τα πολύτιμα πράγματα που είχαν φέρει στη Ζάκυνθο. Αυτή ήταν η πρώτη μετακομιδή του ιερού Σκήνους, που συνδέεται και με πολλά θαύματα του Ιεράρχη Διονυσίου.
Το Λείψανο του Ιεράρχη τοποθετήθηκε από τους Μοναχούς όρθιο στον επισκοπικό θρόνο της εκκλησίας της Μεταμορφώσεως του Σωτήρα στα Στροφάδια.
Στα τέλη του 17ου ή αρχές του 18ου αιώνα, οι Μοναχοί των Στροφάδων άρχισαν να ενεργούν για ν’ ανακηρυχθεί Άγιος ο Ιεράρχης Διονύσιος. Έτσι, αφού συγκεντρώθηκαν τα έξοδα του ταξιδιού, με συνεισφορά του Μοναστηριού των Στροφάδων, συγγενών και συμπολιτών του Ιεράρχη Διονυσίου, στάλθηκαν στο Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης (1703) αρμόδια πρόσωπα, με πολυσέλιδη αναφορά της Εκκλησίας και Κοινότητας Ζακύνθου, όπου γινόταν ευρύς λόγος για τη ζωή και τα θαύματα του Αρχιεπισκόπου Διονυσίου Σιγούρου.
Ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Γαβριήλ, με συνοδική έκθεση, ανακήρυξε τον Αρχιεπίσκοπο Διονύσιο Σιγούρο, Άγιο.

ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΕΠΙΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙ ΤΩΝ ΣΤΡΟΦΑΔΩΝ (ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 1717).
ΔΙΑΣΩΣΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΚΟΜΙΔΗ ΤΟΥ ΙΕΡΟΥ ΛΕΙΨΑΝΟΥ ΣΤΗ ΖΑΚΥΝΘΟ.
ΑΝΑΚΗΡΥΞΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΩΣ ΠΟΛΙΟΥΧΟΥ ΖΑΚΥΝΘΟΥ

Ύστερα από τη Συνοδευτική έκθεση, εκδηλώνεται στη Ζάκυνθο η φροντίδα για την ίδρυση ναού αφιερωμένου στον Άγιο Διονύσιο. Έτσι, την 1η Μαΐου 1708, ο Ευστάθιος Χρυσοβέργης παραχωρεί ένα σπίτι του (συνοικία Άμμου) σ’ αιώνια εδαφομονή, για 9 ρεάλια και μισή λίτρα κεριού, κάθε χρόνο, στους πατέρες της Μονής Στροφάδων, οι οποίοι, αφού το γκρέμισαν, έκτισαν εκεί εκκλησία στ’ όνομα του Αγίου Διονυσίου.
Κατά τη διάρκεια του νέου βενετοτουρκικού πολέμου (1715-1718), οι Επτανήσιοι έζησαν ακόμα μια φορά τον εφιάλτη των εχθρικών επιδρομών. Το καλοκαίρι του 1716, ο τουρκικός στόλος, με ναύαρχο τον Καπουδάν Χοδζά πασά, είχε σηκώσει άγκυρα για την εκπόρθηση της Κέρκυρας και των άλλων Ιονίων Νήσων. Από το πέλαγος, ο Καπετάν πασάς έστειλε γράμμα προς τους συνδίκους της Ζακύνθου «ότι αυτός μεν εκπλέει κατά Κέρκυρας, ην αφεύκτως θέλει υποτάξη εις τον ατρόμητον αυτού δύναμιν. Διο οι Ζακύνθιοι ώφειλον, προς αποφυγήν των δεινών, να υποταχθώσιν αυτώ, και δια πολλών πλουσίων δώρων προσφερομένων τω Μεγάλω Σουλτάνω θα τύχωσι συγχωρήσεως τη συνεργεία αυτού, και διατηρήσωσι, τα προνόμια της πόλεώς των παρά του Σουλτάνου. Εις εναντίαν δε περίπτωσιν, καθ? ην θέλει αρνηθώσι τας απαιτήσεις του, δια πυρός και μαχαίρας, θέλει εξολοθρεύσει αυτούς, και κατερημώσει τον τόπον των…». Οι σύνδικοι της Ζακύνθου απέρριψαν την ιταμή επιστολή και πήραν αποφάσεις από κοινού με τον Προβλεπτή για την καλύτερη οργάνωση της άμυνας του Κάστρου και των παραλιών. Η απειλή, ωστόσο, του Τούρκου ναυάρχου έγινε γνωστή από τη Ζάκυνθο στα Στροφάδια κι οι μοναχοί, έκρυψαν το ιερό Λείψανο του Αγίου, τις ιερές εικόνες και όσα πολύτιμα πράγματα είχαν, μέσα σε δύο σπηλιές. Στην πρώτη σπηλιά, έκρυψαν το ιερό Λείψανο και στη δεύτερη, την αρχαία θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Παντοχαράς και άλλα πολύτιμα είδη του Μοναστηριού.

Ο τουρκικός στόλος πέρασε από τ’ ανοιχτά των Στροφάδων και της Ζακύνθου. Αρχές Ιουλίου 1716, έφθασε στην Κέρκυρα.
Η πολιορκία των Τούρκων απέτυχε οικτρότατα. Έλληνες και Βενετοί πολέμησαν ηρωικά κ’ έδειξαν αυταπάρνηση και γενναιότητα. Ωστόσο, η αποχώρηση των απίστων, από την περιοχή του Κάστρου της Κέρκυρας, έγινε ύστερ’ από θαύμα του μεγάλου και θαυματουργού Αγίου Σπυρίδωνος.
Ο Άγιος Σπυρίδων, ακόμα μια φορά, έδιωχνε από το Νησί των Φαιάκων το θανάσιμο κίνδυνο της τουρκικής απειλής και κατακτήσεως. Η οριστική κατατρόπωση και ντροπιασμένη φυγή από την Κέρκυρα του Καπετάν πασά, από θαύμα του Αγίου Σπυρίδωνος, ανάγκασε τον τουρκικό στόλο να επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη.
Ο πόλεμος, ωστόσο, εξακολουθούσε. Η Μεσόγειος έβραζε από πλοία και στο Ιόνιο έπεφτε βαριά η απειλητική σκιά των Αγαρηνών.

Τον Αύγουστο του 1717, ένα χρόνο ύστερ’ από την επαίσχυντη φυγή του Καπετάν πασά, τουρκικά πλοία, με αρχηγό τον αιμοδιψή πειρατή της Κάνκας Μουστή ή Μοστρίνο, αγκυροβόλησαν στο λιμάνι των Στροφάδων κι ελεηλάτησαν το Μοναστήρι. Ο πειρατής έπιασε τους μοναχούς, εκτός από τέσσαρες, που πρόφθασαν να κρυφθούν σε τρύπες της γης, και τους υπέβαλε σε φρικτά βασανιστήρια, για να μαρτυρήσουν τους κρυμμένους θησαυρούς του Μοναστηριού. Οι μοναχοί δε μπορούσαν ν’ ανθέξουν περισσότερο στα βασανιστήρια κι έδειξαν τις δύο σπηλιές. Ο Μοστρίνος διάταξε τότε να σκοτώσουν μερικούς μοναχούς και να κάψουν τα σώματά τους. Ύστερα, πήρε μαζί του πολλούς αιχμάλωτους πατέρες, την εικόνα της Παναγίας και τους άλλους θησαυρούς του Μοναστηριού. Ανάμεσα στους Τούρκους, ήταν και τέσσαρες Χριστιανοί, αιχμάλωτοι πιθανότατα, οι οποίοι έκοψαν τα χέρια του Αγίου από ευλάβεια και τα έκαμαν «εις τέσσαρα μέρη δι’ αγιασμόν των». Αλλη πηγή, ωστόσο, αναφέρει, ότι τα χέρια του Αγίου τα έκοψαν οι Αγαρηνοί. Όταν ήταν έτοιμοι να φύγουν, οι άπιστοι ληστοπειρατές εσήκωσαν το υπόλοιπο ιερό Λείψανο και το έβαλαν πάνω σ’ ένα βαρέλι με πυρίτιδα, βάζοντας ολόγυρα φωτιά. Όμως ο Αγιος Διονύσιος έκαμε το θαύμα του και το μπαρούτι δεν έπιασε φωτιά κ’ έτσι το βαρέλι δεν ανατινάχθηκε.

Η λεηλασία του Μοναστηριού των Στροφάδων και η διάσωση του ιερού Λειψάνου αναφέρονται σ’ ένα πολύτιμο χρονικό ανώνυμου μοναχού της εποχής εκείνης, που έφερε στο φως ο Αρχιεπίσκοπος Νικόλαος Κατραμής: «1717. Αυγούστου 19, ημέρα Δευτέρα ηχμαλώτισαν το μοναστήρι μας τα Στροφάδια ο Θεοκατάρατος Μουστής με δέκα γαλιώταις και επήραν όλα τα ιερά σκεύη, το αρμαμέντο, και την Παναγίαν και όλα μας τα μπαστιμέντα και έκοψαν τα χέρια του Αγίου και τα επήραν^ και το επίλοιπον άγιον λείψανον το έβαλαν απάνου ενού βαρελιού μπαρούτη και έκαμε θαύμα ο άγιος και δεν έπιασε φωτία και εφυλάκτη και το έχομεν τη σήμερον εις τη Ζάκυνθον. Επήραν και σκλάβους πατέρες είκοσι με τέσσερους ιερομόναχους. Ήτανε ηγούμενος ετότες Γεράσιμος Κάπαρης και ήτον εις την Ζάκυνθον και εις τα 23 του αυτού ήφερε τον άγιον η Κορβέττα εις την Ζάκυνθον με τους λοιπούς Καλογέρους, όπου εκρύφτηκαν και δεν αιχμαλωτίσθηκαν. Το πώς εμπήκαν μέσα (οι επιδρομείς) είναι τούτο. Αρμπούρισαν παντιέρα άσπρη και ήρθαν οι Καπετανέοι έξω με δόλο, με το καλό εμπήκαν μέσα στο Μοναστήρι και έπιασαν την πόρτα, και έτζι εγελάστηκαν (οι μοναχοί)».
Όταν έφυγε η τουρκική μοίρα από τα Στροφάδια, ο Μοστρίνος στοχάστηκε ότι θα μπορούσε να πωλήση τα τεμάχια των χεριών του Αγίου Διονυσίου. Έτσι, τα πήρε από τους τέσσαρες Χριστιανούς (ή από τους Αγαρηνούς) και «διερχόμενος από τη Χίον τα επώλησε εις τον τότε Αρχιερέα αυτής Αγαθάγγελον και ένα ευλαβή μοναχόν ονομαζόμενον Ακάκιον, οίτινες δια την πρέπουσαν ευλάβειαν τα έστειλαν εις το μοναστήριον των Στροφάδων. Τη δε εικόνα της Παρθένου Μαρίας επώλησεν εις την Πάτμον^ την ηγόρασαν δε δύο αδελφοί άρχοντες Πατμιώται Ηλίας και Θεόδωρος, οίτινες έπεμψαν αυτήν εις τας Στροφάδας…».
Όπως προκύπτει από επίσημο έγγραφο του Μητροπολίτη Χίου, Δανιήλ, της 1 Ιουλίου 1718, το αριστερό χέρι του Αγίου Διονυσίου στάλθηκε από τη Χίο στο Μοναστήρι της Παναχράντου της Ανδρου.

Την επομένη της λεηλασίας, οι πατέρες που γλίτωσαν, είδαν να περνά έξω από τα Στροφάδια μια βενετσιάνικη κορβέτα. Οι μοναχοί έκαμαν σινιάλα, ζητώντας βοήθεια. Ο πλοίαρχος κατάλαβε ότι συμβαίνει κάτι φοβερό, άλλαξε πορεία κι άραξε στο λιμάνι των Στροφάδων. Πλοίαρχος της κορβέτας ήταν ο Δαλματός Ιωάννης Μπάλοβιτς, άνθρωπος του θεού. Όταν έμαθε τα συμβάντα και είδε το τρομακτικό θέαμα της λεηλασίας και καταστροφής, μετέφερε, με βαθύτατη ευλάβεια και ταπείνωση, το ιερό Λείψανο στην ιδιαίτερη καμπίνα του. Ύστερα, πήρε μαζί του στο πλοίο τους πατέρες του Μοναστηριού. Αμέσως, σήκωσε άγκυρα κ’ έβαλε πλώρη για τη Ζάκυνθο. Λίγες ώρες αργότερα η κορβέτα του Μπάλοβιτς άραξε στο μώλο του Αγίου Νικολάου, κοιμίζοντας για πάντα στη Ζάκυνθο το μεγαλύτερο θησαυρό της, αυτή την ίδ%C

Η Μονή της Αναφωνήτριας με τον χαρακτηριστικό της πύργο βρίσκεται στην περιοχή του Πλεμοναρίου, στα ΒΔ της Ζακύνθου.

Ιδρύθηκε πιθανώτατα τον 15ο αιώνα από τον Λεονάρδο Γ’ Τόκκο Κόμητα Παλατίνο Κεφαλληνίας και Ζακύνθου και από τη σύζυγό του Λάππα.

Βυζαντινής προέλευσης είναι η θαυματουργή Εικόνα της Παναγίας της «Αναφωνήτριας», η οποία έφθασε κατά τρόπο θαυμαστό εδώ από την αλωμένη Κωσταντινούπολη (1453).

Η Μονή έγινε αδελφάτο από τον ιερομόναχο Ι. Ρωσάνο και το Μοναχό Α. Βλάχο το 1534.

Από τότε η Βενετία την παραχωρούσε μαζί με τη μεγάλη της περιουσία ως jus patronato σε πρόσωπα επιφανή. Το 1568 δόθηκε στον Αρχιεπίσκοπο Διονύσιο Σιγούρο (Αγιο σήμερα και Προστάτη του νησιού). Εδώ μάλιστα συνέβη η συνάντηση του Αγίου Ασκητή με το φονιά του ίδιου του αδελφού Του, τον οποίο συγχώρησε.

Παναγία Αναφωνήτρια

Τελευταίος κάτοχος της Μονής υπήρξε η οικογένεια Φλαμπουριάρη.
Οι τοιχογραφίες (όσες έχουν διασωθεί) ιστορήθηκαν πιθανώτατα κατά την ανακαίνιση του 1669, που έγινε με διάταγμα του Μοροζίνι.
Στις ημέρες μας η Μονή λειτουργεί ως Ενοριακός Ναός του ομώνυμου διπλανού χωριού, ο πύργος υφίσταται ως καμπαναριό, ενώ αποτελεί τόπο προσκυνηματικό, λόγω της σύνδεσής του με τον «Αγιο της Συγνώμης» Διονύσιο.
Ηδη οι εργασίες συντήρησης & αναπαλαίωσης έχουν ξεκινήσει.

Ηγουμένη: Μοναχή Μαγδαληνή Μπακέα.

Ηγουμενοσύμβουλοι: Μοναχή Συγκλητική Καψάσκη και Μοναχή Διονυσία Αλεβίζου.
Μοναχές 15.
Τηλ: 2695092226

Είσοδος της Μονής Αγ. Ιωάννου

Το Μοναστήρι του Προδρόμου βρίσκεται κοντά στον οικισμό των Χαρτάτων, στη βόρεια πλαγιά του βουνού Μέλισσα.

Ιδρύθηκε, αρχικά τον ΙΣΤ’ αιώνα, διαλύθηκε και επανιδρύθηκε το 1617 από τους ευσεβείς Κατασταριανούς Αντώνιο Μαρίνο και Γεώργιο Σαπάτη.

Μέσα στους αιώνες το Μοναστήρι γνώρισε πολλές δόξες.

Το Καθολικό και η συντηρημένη πτέρυγα της Μονής

Το 1753 στον περίβολό του είχε δύο εκκλησίες, εφτά σπίτια κι ένα πύργο. Στα μέσα του 19ου αιώνα διέθετε επίσης πλούσιο ιστορικό Αρχείο.

Ο ναός, με λαμπρά έργα τέχνης, σώθηκε από το σεισμό του 1953, το μοναστήρι όμως έχει ερημωθεί.

Στις ημέρες μας ο Μητροπολίτης Ζακύνθου κ. Χρυσόστομος Β’ οργανώνει τη συντήρηση, αναπαλαίωση κι επαναλειτουργία του. Οι εργασίες μάλιστα έχουν ήδη ξεκινήσει. Η Μονή σήμερα διοικείται από τριμελή επιτροπή. Ηγουμενεύει ο Αρχιμανδρίτης Γαβριήλ Βόγιας.

Μοναχός 1.

Τηλέφωνο : 2695083442.

Ιδρύθηκε στα μέσα του 16ου αιώνα από τον Μοναχό Ιωαννίκιο Κατσιβά, ο οποίος σε βαθιά γεράματα κατέστησε νόμιμο και καθολικό επίτροπό του κι επιτηρητή τον Ιεράρχη και Ηγούμενο της Αναφωνήτριας Διονύσιο Σιγούρο, μετέπειτα Αγιο και Πολιούχο Ζακύνθου.

Το Μοναστήρι κατείχε μεγάλη περιουσία, που του επέτρεψε να οργανωθεί ως κτιριακό συγκρότημα (1674).

Σημαντική είναι η αρχαία εικόνα της Παναγίας της Σπηλαιώτισσας, η οποία – κατά παράδοση – ήταν εκεί κρυμμένη στα χρόνια της Εικονομαχίας.

Σήμερα διοικείται από Διαχειριστική Επιτροπή.

Τηλέφωνο : 2695031218.

Εδώ βρίσκεται και το παγκοσμίως γνωστό “Ναυάγιο” , ένα από τα επιβλητικότερα τοπία της Ελλάδας. Εδώ ιδρύθηκε το 1535 από τον Ιερομόναχο Μακάριο και Μοναχό Βαρλαάμ Μπελέτη η Μονή του Αγίου Γεωργίου, όπου ασκήτεψαν κατά καιρούς επιφανείς εκκλησιαστικοί άνδρες, όπως π.χ. από το 1549 έως το 1554 ο Ιερομόναχος Γεράσιμος Νοταράς (μετέπειτα Άγιος Γεράσιμος, προστάτης Κεφαλληνίας), αλλά και ο Ζακυνθινός Θεολόγος και Δάσκαλος του Γένους Μοναχός Παχώμιος Ρουσάνος (1508-+1553). Το καθολικό της Μονής κοσμήθηκε το 1606 με τοιχογραφίες του Λουκά Ρωμανού, οι οποίες -δυστυχώς- δε σώζονται σήμερα. Ο ιδιόμορφος πύργος της Μονής άρχισε να χτίζεται το 1561 για την άμυνα των Μοναχών από τους πειρατές.

Σπουδαία και περιώνυμη υπήρξε η Βιβλιοθήκη της Μονής. Δυστυχώς, οι χειρόγραφοι Κώδικες του εκεί μονάσαντος Παχωμίου (οι οποίοι παρέμειναν πολύτιμη παρακαταθήκη μετά το θάνατό του στα Γκρεμνά), φυγαδεύτηκαν αργότερα από τον Βενετό Ναύαρχο Νάνι στην Ιταλία. Σήμερα (ατυχώς για μας) απόκεινται στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη της Βενετίας και είναι γνωστοί στους επιστήμονες ως Νανιανοί Κώδικες.

Ήδη, με την πρωτοβουλία του άοκνου σημερινού Μητροπολίτη Ζακύνθου κ. Χρυσοστόμου Β’ και με καθημερινή παρακολούθηση η Μονή ανασταίνεται από τη χειμέρια νάρκη της, τη λησμοσύνη και το βαρύ πέπλο των χρόνων. Τα έργα συντήρησης ή ανοικοδόμησης των ερειπωμένων κτιρίων προχωρούν ολοένα με ικανοποιητικούς ρυθμούς, ενώ τα διασωθέντα κειμήλιά της καταγράφηκαν και συντηρήθηκαν. Ο δρόμος από την Αναφωνήτρια και την Βολίμα ασφαλτοστρώθηκε από τον πρώτο καιρό της προσπάθειας, μηδενίζοντας έτσι την απόσταση από την μέχρι τώρα επίφοβη, επικίνδυνη και σχεδόν απρόσιτη σε αυτοκίνητα περιοχή. Τα κτίρια της Μονής ηλεκτροφωτίσθηκαν στο μεταξύ, ενώ διαμορφώθηκε άνετος εξωτερικός χώρος αναψυχής των επισκεπτών.

Παράλληλα, καταβλήθηκαν προσπάθειες (οι οποίες έχουν ήδη τελεσφορήσει) ώστε να επανδρωθεί το Μοναστήρι με Αδελφότητα Μοναχών, ούτως ώστε -εκτός από καλά συντηρημένος και ανακαινισμένος μουσειακός χώρος- να ξαναγίνει (ως άλλωστε αρμόζει) τόπος άσκησης, μοναστικό κέντρο και σημείο αναφοράς του νησιού μας, επανακτώντας την αρχαία του αίγλη και αναβιώνοντας τις ένδοξες ημέρες και τα “περασμένα μεγαλεία” των Κρημνών.

Τηλ. 26950 31298.

Σοβαρή και αξιοσημείωτη επιστημονική προσπάθεια έρευνας και ανάδειξης των ιστορικών δρώμενων της Μονής υπήρξε η περί την μορφή και το έργο του Παχωμίου Ρουσάνου εντρύφηση, η οποία έλαβε χώραν στη Ζάκυνθο από 9 ης έως 12 ης Οκτωβρίου 2003.

Η Ιερά Μητρόπολη Ζακύνθου, συγκεκριμένα, διοργάνωσε Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο με θέμα: «Παχώμιος Ρουσάνος 450 χρόνια από την κοίμησή του (+1553)». Τριανταπέντε (35) πρωτότυπες Ανακοινώσεις έγκριτων και ειδικευμένων επιστημόνων «εκ περάτων» φώτισαν επαρκώς τη Μονή και την αθέατη ως τις μέρες μας προσωπικότητα του φωτισμένου εκείνου και ρακενδύτη εκκλησιαστικού Ανδρός, προγραμματίστηκε μάλιστα η επιστροφή όλων με νεότερα στοιχεία, επί του ιδίου θέματος, το 2008.

Πρόεδρος του Συμποσίου ήταν ο Καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Δημήτριος Γόνης. Μεταξύ των ομιλητών-εισηγητών ήταν οι: Κωνσταντίνος Τσικνάκης, Άννα Λαμπροπούλου, Μ. Γ. Βαρβούνης, Κρίτων Χρυσοχοΐδης, Φώτιος Δημητρακόπουλος, Γεώργιος Τσουκνίδας, Πρωτοπρεσβύτερος Γεώργιος Μεταλληνός, Δημήτριος Σοφιανός, Gerhard Podskalsky και Νικόλαος Π. Ολυμπίου.

Διοικείται από Διαχειριστική Επιτροπή, της οποίας Πρόεδρος είναι ο Σεβ. Μητροπολίτης Δωδώνης κ. Χρυσόστομος

Το σεπτό Λείψανο του Αγ. Διονυσίου

Και οι δύο αυτές λειτουργικές συνάξεις λαμβάνουν ιδιαίτερη αίγλη κάθε χρόνο και διαρκούν τρεις μέρες η κάθε μία (23 – 26 Αυγούστου και 16 – 19 Δεκεμβρίου).

Εκτός από τη μεγαλοπρέπεια των Τελετών και Ακολουθιών, οι οποίες πραγματοποιούνται πάντοτε κατά το χαρακτηριστικό μουσικό εκκλησιαστικό ιδίωμα της Ζακύνθου, με την συμμετοχή πολλών Αρχιερέων, όλου του ιερού Κλήρου και χιλιάδων ευσεβούς λαού, κορυφαίες και εξαιρετικά συγκλονιστικές ώρες αποτελούν οι λιτανεύσεις του Ιερού Λειψάνου ανά την πόλη (απόγευμα της 24ης Αυγούστου και πρωί της 17ης Δεκεμβρίου), οπότε η καρδιά κάθε πιστού ριγά, τα μάτια δακρύζουν, τα γόνατα λυγίζουν ικετευτικά μπροστά στον Γέροντα του Αμμου, τον Πατέρα και παρηγορητή κάθε πονεμένου.

Εργα τέχνης φυλασσόμενα στο Μουσείο της Μονής: α) Τέσσερις πίνακες του Νικολάου Κουτούζη (18ος αιώνας), με θέματα από τη ζωή και τα θαύματα του Αγίου, β) η βυζαντινής προελεύσεως και τέχνης εικόνα της Παναγίας της “Θαλασσομαχούσας”, γ) το ανεπανάληπτης ασημουργικής τέχνης Ευαγγέλιο του Γεωργίου Διαμαντή Μπάφα (1812), δ) Ευαγγέλιο ίδιας τέχνης του Αθανασίου Τζιμούρη (1828), ε) αξιολογότατοι χειρόγραφοι κώδικες και σπανιότατες εκδόσεις από τις αρχές του 16ου αιώνα έως και σήμερα. Ως προς το πυργοειδές Κωδωνοστάσιο του Αγίου, που συνθέτει αρμονικά το κτιριακό συγκρότημα της Μονής, πρέπει να σημειωθεί, ότι και αυτό γνώρισε διάφορες φάσεις λόγω της έντονης σεισμικότητας της περιοχής. Το σημερινό χτίστηκε μεγαλόπρεπο κι εκφραστικό της ζακυνθινής ιδιαιτερότητας μετά την σεισμοπυρκαϊά του Αυγούστου του 1953, ύψους 40 περίπου μέτρων και με πυραμοειδή κορυφή, το οποίο με τις γλυκόηχες καμπάνες του διαλαλεί προς κάθε κατεύθυνση την ακοίμητη παρουσία του Πολιούχου της Ζακύνθου στην ευλογημένη εκείνη ιερή στέγη, επίκεντρο και σημείο αναφοράς της πνευματικής ζωής του νησιού.

Ηγούμενος: Αρχιμανδρίτης Διονύσιος Λιβέρης.

Ηγουμενοσύμβουλοι: Αρχιμανδρίτες Πορφύριος Τετράδης και Νικήτας Μάργαρης.

Μοναχοί: 10.

Τηλέφωνα

Ηγουμενείου: 26950 29858

Ναού: 26950 28683

Γραμματείας: 26950 48422

Εκθετηρίου: 26950 43036

Τηλ. Κέντρον: 26950 45578, 26950 43805, 26950 44126

Φαξ: 26950 44151

Μια σημαντικήκαι συνάμα ιστορική στιγμή της τοπικής Εκκλησίας της Ζακύνθου αποτελείη πάνδημη και μεγαλοπρεπής Εορτή των Εγκαινίων της Νέας Πτέρυγας της ΙεραςΑυτοκρατορικής Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου Ζακύνθου κατά την Κυριακή12 Νοεμβρίου του Σωτηρίου και Ιωβηλαίου ΄Ετους 2000, προεξάρχοντος τουΜακαριωτάτου Πάπα και Πατριάρχου Αλεξανδρείας και πάσης Αφρικής κ. Πέτρου Ζ΄, με την συμμετοχή δεκατεσσάρων Αρχιερέων-Εκπροσώπων των Πατριαρχείων,της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος και λοιπών Εκκλησιών, αλλάκαι του Υπουργού Δικαιοσύνης κ. Μιχάλη Σταθόπουλου.

Το νέο κτίριο της Μονής δεναποτελεί απλώς μια κάποια επέκταση των ήδη απηρχαιωμένων μοναστικών καταλυμάτων, αλλά ταυτόχρονα και αρμονική παρέμβαση στην όλη οικιστική φυσιογνωμίατης πόλης μας. Αν μέχρι τώρα ο Ναός και το πυργοειδές μεγαλοπρεπές Καμπαναριότου Αγίου Διονυσίου υπήρξε σήμα κατατεθέν του νησιού, το συνολικού εμβαδού3.200 τ.μ. νέο περικαλλές οικοδόμημα, ενταγμένο καλαίσθητα στον ευαίσθητοπεριβάλλοντα χώρο, θα κοσμεί στο εξής την πόλη, χαρακτηρίζοντάς την λεπταίσθητα.

Η επέκταση αυτή, όνειρο και προσδοκίατων Ζακυνθίων από δεκαετίες, έλαβε σάρκα και οστά με την πρωτοβουλία και την ακοίμητη καθημερινή φροντίδα επί το έργον του Σεβασμιωτάτου ΜητροπολίτουΖακύνθου κ. Χρυσοστόμου, ο οποίος, ως επάξιος γόνος του νησιού,υπεραγαπά τον οικείο του χώρο και μάλιστα την ιστορική και πολυτίμητη Μονή του Πολιούχου Αγίου Διονυσίου του Θαυματουργού, στην αυλή της οποίας ανατράφηκε.

Το όλο εγχείρημα, προϋπολογισμού 600.000.000  δραχμών, χρηματοδοτήθηκε α) κατά το 1/5 από την ΠεριφέρειαΙόνιων Νησιών και β) το υπόλοιπο εξ ιδίων πόρων. Σύμφωνα με τον σχεδιασμό,το οικοδόμημα περικλείει αξιοπρεπή ξενώνα, νέα κελλιά των Μοναχών με στοιχειώδειςανθρώπινες ανέσεις, απλόχωρη Τράπεζα, άνετο Αρχονταρίκι, βοηθητικούς καιπολλούς απαραίτητους αποθηκευτικούς χώρους.

Κύριακαι πρωταρχικά περιλαμβάνει όμως ευρύχωρο Μουσείο-Σκευοφυλάκιο, μέσα στο οποίο ευπρεπίστηκαν καί φυλάσσονται ήδη, υπό τις σύγχρονες μουσειολογικές προδιαγραφές, τα πολλά και πολύτιμα κειμήλια της Αυτοκρατορικής Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου, τα οποία μέχρι τώρα συνωστίζονταν, είτεστην αίθουσα ενός υποτυπώδους παλαιότερου μουσειακού χώρου, είτε φθείροντανανεπανόρθωτα σε υγρές αποθήκες, έρμαια του πανδαμάτορα Χρόνου και τηςΛήθης. Ήδη λειτουργεί υποδειγματικό Εργαστήριο ΣυντήρησηςΕικόνων.

Μετά από τις γνώριμες δαιδαλώδεις γραφειοκρατικές διαδικασίες, η Τελετή της θεμελίωσης του νέου κτιρίουπραγματοποιήθηκε το απόγευμα της 10ης Μαϊου 1998 από τον οικείο Μητροπολίτη,ο οποίος συγκινημένος υπογράμμισε την αναγκαιότητα για τη Μονή της ζωτικής αυτής επέκτασης κι ευχαρίστησε τον ΄Αγιο Προστάτη μας, που τον αξίωνε να ξεκινήσει το μεγαλόπνοο αυτό έργο.

Επίχρυσο Ευαγγέλιο.
Έργο Διαμαντή Μπάφα, 1812.
Νέο Μουσείο της Μονής.

Λεπτομέρεια από την Λιτανεία του Ι. Λειψάνου του Αγίου Διονυσίου.
Έργο Νικολάου Κουτούζη, 1766.
Νέο Μουσείο της Μονής.

Παρέστησαν άπαντες οι Πατέρες της Μονής με επικεφαλής τον ΚαθηγούμενοΑρχιμανδρίτη Διονύσιο Λιβέρη, το Ιερατείο του νησιού, οι τοπικές, πολιτικές καί στρατιωτικές Αρχές καί πλήθος Ζακυνθίων.

Εν τω μεταξύ η πρώτη φάση (γκρέμισμα των ξυλότυπων μετασεισμικών μοναστικώνπαραπηγμάτων κλπ) είχε αρχίσει με Αγιασμό από 11ης Ιανουαρίου του ίδιουέτους.
Παράλληλα, ανακαινίσθηκαν όλοι οι εναπομείναντες χώροι, ευπρεπίστηκανκαι κατέστησαν φιλικότατοι για τις λειτουργικές ανάγκες των Μοναχών αλλάκαι των πολυπληθών κατ’ έτος προσκυνητών, με επίκεντρο ένα Βαπτιστήριο,όπου, όσοι ενήλικες προετοιμάζονται <<πρός τό Φώτισμα>>, θα μπορούνάνετα πια, να χρησιμοποιούν με ευπρέπεια.

Στο πολύ σύντομο, σχετικά με τον όγκοκαί την διάσταση του έργου, διάστημα των δυόμιση χρόνων έχουμε τήν ιδιαίτερηΧάρη παρά Θεού να εισοδεύουμε, Κλήρος και Λαός, στο νέο αυτό απόκτηματης Ζακύνθου και της τοπικής Εκκλησίας.

Ως επίλογος στο σύντομο αυτόΧρονικό, θα ημπορούσε να επισημανθεί, ότι η αναστατική εργώδης προσπάθειατου Επισκόπου για την ωφέλεια της τοπικής Εκκλησίας δεν τερματίζεται εδώ.Παράλληλα με την κοινωνική του προσφορά, όλα τα Μοναστήρια του νησιούαποκαθίστανται σταδιακά στο <<αρχαίο κάλλος>> τους κι επανέρχονται σιγά-σιγά σε ημέρες ακμής, μετά από μια μακράμετασεισμική περίοδο εγκατάλειψης και φθοράς.

Το κτιριακό συγκρότημα έχει μορφή καστρόπυργου, είναι δηλαδή ένα οχυρό μοναστήρι. Το καθολικό της μονής, δηλ. ο κεντρικός Ναός, ο της Θείας Μεταμορφώσεως, βρίσκεται μέσα στον πύργο της Μονής, πράγμα μοναδικό τουλάχιστον σε Ορθόδοξο μοναστήρι. Στο κτιριακό συγκρότημα, απέναντι απο τον πύργο υπάρχει ο Ναϊσκος του Αγίου Γεωργίου, που φιλοξένησε το Σώμα του Αγίου μας ως τάφος Του για λίγα χρόνια. Το 1530 ή το 1538 κατά τον Χιώτη, το μοναστήρι δέχεται επίθεση Σαρακινών, οπότε σφαγιάζονται οι Πατέρες της Μονής. Το μοναστήρι μετά από αυτή τη συμφορά σιγά – σιγά αρχίζει να αναζωογονείται και ξαναεπανδρώνεται. Ετσι στα 1568 σε κάποια εκκλησία της Ζακύνθου, ο Ζακυνθινός κόντες Δραγανίγος Σιγούρος του Μωκίου γίνεται με την τελετή της κουράς Μοναχός της των Στροφάδων Μονής με το όνομα Δανιήλ (Διονύσιος ονομάστηκε στην σε Αρχιεπίσκοπο χειροτονία Του). Αργότερα γίνεται και Ηγούμενος Αυτής, γύρω στα 1570, σύμφωνα με μαρτυρίες συμβολαίων της εποχής εκείνης. Ως Αρχιεπίσκοπος πρώην Αιγίνης φρόντιζε τα μοναστήρια του ποικιλοτρόπως, έως ότου πραγματοποιήθηκε η επιθυμία Του, να ταφεί στη Μονή Στροφάδων πεθαίνοντας στα 1622 Δεκεμβρίου 17. Υστερα από λίγα χρόνια έγινε η ανακομιδή του Λειψάνου Του και κατά θαυματουργικό τρόπο βρέθηκε το Λείψανό Του άθικτο από τον πανδαμάτορα χρόνο. Το Λείψανο του Αγίου μας μένει στα Στροφάδια μέχρι την 19η Αυγούστου του 1717, χρονιά κατά την οποία γίνεται μεγάλη επίθεση των Αγαρηνών οι οποίοι σκότωσαν και αιχμαλώτισαν τους μοναχούς. Μόνο δύο κρυμμένοι στο λόγγο γλύτωσαν, πήραν το Λείψανο του Αγίου και το έφεραν στην Ζάκυνθο και από τότε μέχρι σήμερα, ο Αγιος παραμένει στο νησί Του, προστάτης και πολιούχος του, χαρίζοντας την ευλογία Του σε όσους τη ζητούν (Περισσότερα στοιχεία για τον Άγιο Διονύσιο…).

Μαζί όμως με το λείψανο του Αγίου μεταφέρθηκε και η έδρα της Μονής των Στροφάδων στην πόλη της Ζακύνθου, όπου παραμένει μέχρι σήμερα. Η Μονή είχε σημαντική βιβλιοθήκη και ιερά σκεύη μεγάλης αξίας. Τμήματα της βιβλιοθήκης αυτής και των ιερών σκευών βρίσκονται στο μοναστήρι στη Ζάκυνθο αλλά και στη Μαρκιανή βιβλιοθήκη της Βενετίας.

Τα κτίρια της ιστορικής αυτής Μονής υπέστησαν σημαντικότατες ζημιές, κατά το σφοδρό σεισμό (ισχύος 6,6 R) της 18ης Νοεμβρίου 1997.

Το συγκρότημα της Ιεράς Μονής Μεταμορφώσεως του Σωτήρος βρίσκεται στο ΒΑ άκρο του μεγαλύτερου από τα δύο νησάκια των Στροφάδων, σαράντα περίπου ναυτικά μίλια νότια της Ζακύνθου. Η σταυροπηγιακή και αυτοκρατορική Μονή είναι αφιερωμένη στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος ή την Παναγία Πάντων Χαρά, ονομασία που καθιερώθηκε από την ύπαρξη της περιώνυμης και θαυματουργής εικόνας της Παναγίας στο μοναστήρι. Σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες το μοναστήρι ιδρύθηκε το 13^ο αι. από την Ειρήνη, κόρη του Θεοδώρου του Λασκάρεως και ανακαινίστηκε το 15^ο αι. από τον Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγο. Η ίδρυση του μοναστηριού, σύμφωνα με την παράδοση, ανάγεται σε παλαιότερους χρόνους, γεγονός που δεν έχει επιβεβαιωθεί επιστημονικά μέχρι σήμερα.

Εκτός από τις φυσικές καταστροφές, όπως οι είναι οι σεισμοί, το μοναστήρι δοκιμάστηκε από πειρατείες και επιδρομές, κυρίως κατά τα τέλη του 15^ου και μέχρι τα μέσα του 16^ου αι., οι οποίες καταγράφονται εύγλωττα στους αρχειακούς κώδικες. Ο 17^ος αιώνας αποτελεί περίοδο ακμής και αίγλης της μονής, που εκείνο τον καιρό είχε το μεγαλύτερο αριθμό μοναχών και πολλά μετόχια. Η μεγαλύτερη καταστροφή συντελέστηκε το 1717, από επιδρομή του Τούρκου πειρατή Μουστή. Τότε αρπάχτηκαν πολλά κειμήλια και βεβηλώθηκε το σκήνωμα του Αγίου Διονυσίου, που είχε ενταφιαστεί εκεί το 1622. Μετά την επιδρομή, μεταφέρθηκε οριστικά στη Ζάκυνθο. Έκτοτε, η Μονή έλαβε την ονομασία Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου, ενώ ο ηγούμενος και η σύναξη των πατέρων διαβιούν στο μοναστηριακό συγκρότημα που γειτνιάζει άμεσα με το ναό του Αγίου Διονυσίου στην πόλη της Ζακύνθου.

Το μοναστήρι, σημαντικό μοναστικό και πνευματικό κέντρο της Ορθοδοξίας, φύλασσε στους κόλπους του σημαντικό καλλιτεχνικό και ιστορικό πλούτο, τον οποίο δημιούργησε η ευλάβεια και δεξιότητα των καλλιτεχνών ή απέθεσε η ευσέβεια αοιδίμων ηγεμόνων, διαπρεπών πατριαρχών και λογίων, ταπεινών προσκυνητών. Πολλά από τα ανεκτίμητα κειμήλια της Μονής καθώς και μεγάλο μέρος της περίφημης βιβλιοθήκης της, αποτέλεσαν λεία των επιδρομέων, των πειρατών και των αρχαιοκαπήλων. Μερικοί από τους κώδικες βρίσκονται σήμερα στη Μαρκιανή βιβλιοθήκη της Βενετίας και στη Μονή του Αγίου Διονυσίου στη Ζάκυνθο.

Το κτιριακό συγκρότημα της Μονής των Στροφάδων αποτελεί ένα μοναδικό φαινόμενο για τον ελληνικό χώρο, μία μοναδική πολιτιστική παρακαταθήκη της Ελλάδας. Είναι ένα οχυρωματικό έργο, ένας πύργος-μοναστήρι, όπου η επί αιώνες αδιάκοπη και ακμαία μοναχική και θεολογική παράδοση διαφύλαξε πολύτιμους θησαυρούς, έργα πίστης, αλλά και καλλιτεχνικής και πνευματικής δημιουργίας¹.

Μετά το μεγάλο σεισμό της 18^ης Νοεμβρίου 1997, που επέφερε σοβαρές βλάβες στα κτίρια του μοναστηριού, όλες οι εικόνες και τα κειμήλια μεταφέρθηκαν στο μοναστήρι του Αγίου Διονυσίου στη Ζάκυνθο².

Το νέο εκκλησιαστικό Μουσείο

Στο υπερυψωμένο ισόγειο της νέας πτέρυγας, που εγκαινιάστηκε στις 12 Νοεμβρίου 2000, στεγάζεται το νέο Μουσείο-Σκευοφυλάκιο της Ιεράς Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου.

Το Μουσείο, χώρος πολιτισμού και ιστορικής μνήμης, συγκροτείται από εικόνες και άλλα κειμήλια της χριστιανικής τέχνης, που προέρχονται κυρίως από τη Μονή Στροφάδων. Ο πυρήνας της σημερινής έκθεσης υπήρχε σε ένα μικρό, και μάλλον ακατάλληλο ως προς τις συνθήκες φύλαξης, εκθεσιακό χώρο στη παλιά πτέρυγα του μοναστηριού, ενώ κάποια άλλα έργα ήταν αποθηκευμένα.

Η σημερινή έκθεση των θησαυρών, των ιερών κειμηλίων, των χειρογράφων των παλαιτύπων, των λειτουργικών σκευών, των εικόνων, δεν είναι μόνο ένα εικαστικό γεγονός, είναι μία ένδειξη της πνευματικότητας της Μονής Στροφάδων.

Τα εκθέματα, έργα λατρείας και αναθήματα ευσεβείας, εκτός από το θεολογικό και ιστορικό ενδιαφέρον τους, διακρίνονται για την καλλιτεχνική τους ποιότητα και αποτελούν αδιαμφισβήτητα έργα τέχνης.

Οι εικόνες βρήκαν στο χώρο αυτό την πρόσφορη θέση τους και συνιστούν απόδειξη του δημιουργικού συγκρητισμού που είχε επιτευχθεί στα Ιόνια νησιά, πεδίο συγχώνευσης δύο φαινομενικά αντίρροπων παραδόσεων του Βυζαντίου και της Δύσης.

Η ανατολική ορθόδοξη Εκκλησία είναι άρρηκτα δεμένη με την ύπαρξη και τη θέση των εικόνων μέσα στο ναό, αφού αυτές εκφράζουν το βαθύτερο νόημα του ορθοδόξου δόγματος. Η εικόνα, αυθεντικό δημιούργημα του βυζαντινού πολιτισμού, είναι μέρος της προσευχής και της λατρείας, αλλά συγχρόνως μέσο διδασκαλίας της βαθύτερης αλήθειας και μυστικής επικοινωνίας του πιστού με τον υπερβατικό χώρο. Οι μορφές των αγίων που απεικονίζουν ταυτίζονται με το ιερό πρότυπο, και κατά συνέπεια η απόδοση της τιμής και της προσκύνησης γίνεται στον απεικονιζόμενο άγιο δια μέσου της εικόνας.

Η τεχνική της φορητής εικόνας έχει τις ρίζες της στην αρχαία ελληνική ζωγραφική, αλλά τα πρώτα χριστιανικά παραδείγματα, τα ταφικά πορτραίτα των πρώτων μαρτύρων, τοποθετούνται στον 4^ο μ.Χ. αι. Κατά την άγραφη παράδοση, οι πρώτες εικόνες είναι “αχειροποίητες”, όπως το αποτύπωμα της μορφής του Χριστού στο Μανδύλιο της Έδεσσας ή τα έργα του αποστόλου Λουκά. Από τις δύο τεχνικές που εφάρμοσαν οι βυζαντινοί αγιογράφοι, την εγκαυστική “κηρόχυτο γραφή” και την αυγοτέμπερα, η δεύτερη είναι σχεδόν ο αποκλειστικός τρόπος κατασκευής εικόνων από τον 8^ο αιώνα έως τις μέρες μας.

Ο μεγαλύτερος αριθμός των εικόνων του Μουσείου ανήκει σε κρητικούς ζωγράφους, που εργάστηκαν στην Κρήτη ή τη Ζάκυνθο μετά την άλωση των μεγάλων κρητικών πόλεων από τους Τούρκους (Ρέθυμνο 1644, Χάνδακας 1669). Σημαντικός αριθμός έργων ανήκει σε ζωγράφους τοπικών εργαστηρίων της Ζακύνθου, ενώ αντιπροσωπεύονται με χαρακτηριστικά έργα τους οι δύο λαμπροί ζακυνθινοί ζωγράφοι, οι σημαντικότεροι της επτανησιακής σχολής ο Νικόλαος Κουτούζης (1741-1813) και ο Νικόλαος Καντούνης (1767-1834).

Λεπτομέρεια της “Θαλασσομαχούσας”

Η παλαιότερη εικόνα από τη Μονή Στροφάδων, και δεύτερη σε σειρά αρχαιότητας από τις σωζόμενες στη Ζάκυνθο, είναι η εικόνα της Παναγίας Θαλασσσομαχούσας, ένα αριστούργημα των αρχών του 13^ου αι., που αποδίδεται σε ζωγράφο από την Κωνσταντινούπολη. Σύμφωνα με παράδοση του μοναστηριού η εικόνα είχε ριχτεί στη θάλασσα κατά την περίοδο της εικονομαχίας για να σωθεί και έφθασε όρθια στα κύματα από την Πόλη στις Στροφάδες. Θαλασσομαχούσα την είπαν ακόμα, επειδή οι μοναχοί όταν επρόκειτο να ταξιδέψουν, έριχναν λίγο λάδι από το καντήλι της για να γαληνέψει η τρικυμισμένη θάλασσα. Η εικόνα βρίσκεται σήμερα στην εκκλησία του Αγίου Διονυσίου³.

Η λαμπρή τέχνη των κρητικών ζωγράφων του 15^ου αι. ανιχνεύεται στα ενδύματα, το χρυσό βάθος και τα χρώματα της εφέστιας εικόνας της Μονής, στην Παναγία την “Πάντων Χαρά”. Το πρόσωπο και τα χέρια της Θεοτόκου και του Χριστού είναι επιζωγραφισμένα. Η εικόνα έφερε επίσης, μεταγενέστερη αργυρή επένδυση (1824) που εκτίθεται σήμερα στο Μουσείο. Η παράσταση αποτελεί παραλλαγή του εικονογραφικού τύπου της Παναγίας Γλυκοφιλούσας, που οδηγεί στην Παναγία του Πάθους⁴. Η εικόνα των Στροφάδων απεικονίζεται σε αντίγραφο του ζωγράφου Σταυριανού Χίου σε τοιχογραφία του 1722 στον Άγιο Βασίλειο της Πάτμου. Φαίνεται ότι το αντίγραφο φιλοτεχνήθηκε κατά την παραμονή της εικόνας στην Πάτμο, όταν μετά την αρπαγή της από τις Στροφάδες το 1717, οι Τούρκοι την πούλησαν την ίδια εποχή στη Μονή του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου. Πιθανολογείται ότι την ίδια χρονιά η εικόνα επιστράφηκε στην Μονή Στροφάδων⁵.

Η “Παντοχαρά” των Στροφάδων

Μία σπάνια εικόνα, που κοσμούσε τον πρόναο του καθολικού της Μονής Στροφάδων, είναι του αγίου Θεοδώρου του Στρατηλάτη, που παριστάνεται όρθιος, σε χρυσό κάμπο, να φοράει λαμπρή βυζαντινή στρατιωτική στολή. Εκτιμάται ότι είναι η αρχαιότερη εικόνα αυτού του εικονογραφικού τύπου, χρονολογείται στο δεύτερο τέταρτο του 15^ου αι. και από την ποιότητα και τον τρόπο της εκτέλεσης αποδίδεται με βεβαιότητα στο σημαντικό κρητικό ζωγράφο Άγγελο⁶.

Έργο άριστου κρητικού ζωγράφου του 15^ου αιώνα, πιστεύουμε ότι πρέπει να είναι και η παράσταση με την Κοίμηση του οσίου Εφραίμ του Σύρου, που επαναλαμβάνει τον εικονογραφικό τύπο που περιέγραψε το 15^ο αι. ο Μάρκος Ευγενικός και υιοθετήθηκε και διαδόθηκε από τους κρητικούς ζωγράφους.

Ο 16^ος αιώνας αντιπροσωπεύεται, εκτός των άλλων, από την εικόνα του Χριστού Μεγάλου Αρχιερέα με τους ιεράρχες Ιωάννη Χρυσόστομο, Ιππόλυτο Ρώμης, Βασίλειο και Γρηγόριο το Θεολόγο, σύνθεση μοναδική ως προς το εικονογραφικό σχήμα της και με λόγιο χαρακτήρα⁷.

Στη Ζάκυνθο, όπως και στα άλλα Ιόνια νησιά, η παρουσία κρητικών καλλιτεχνών και καλλιτεχνημάτων, σε συνδυασμό με τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που επικρατούσαν, δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την άνθηση από τα τέλη του 17ου και κυρίως κατά το 18ο αι. μιας αυτόνομης καλλιτεχνικής παράδοσης ανοιχτής στις σύγχρονες τάσεις και τους τρόπους της δυτικής τέχνης που σηματοδοτεί και το τέλος της κρητικής σχολής.

Σύμφωνα με αρχειακές μαρτυρίες, στη Ζάκυνθο ζούσαν και μάλιστα δίδασκαν την τέχνη της αγιογραφίας πολλοί κρητικοί ζωγράφοι, όπως ο ιερέας Σπυρίδων Στέντας, η υπογραφή του οποίου αποκαλύφθηκε μετά τη συντήρηση⁸ μιας εικόνας με θέμα τη Μεταμόρφωση του Σωτήρος: ΧΕΙΡ CΠΥΡΙΔΩΝΟC ΙΕΡΕΩC ΑXЧΓ (1693). Η εξαιρετική ποιότητα του έργου και η απόλυτη ομοιότητα της υπογραφής με εκείνη που είχε αποκαλυφθεί στη θύρα της Ωραίας Πύλης στο τέμπλο του Αγίου Δημητρίου του Κόλα (σήμερα στο Μουσείο Ζακύνθου), καθώς και τα κοινά τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά των δύο παραστάσεων, οδηγεί, κατά τη γνώμη μας, στο σημαντικό κρητικό ζωγράφο και δάσκαλο της αγιογραφίας στη Ζάκυνθο, που πέθανε το 1711.

Η ωραία εικόνα του 17^ου αι. με τον άγιο Γεώργιο έφιππο και δρακοντοκτόνο είναι χαρακτηριστική για το συμφυρμό στοιχείων από τις δύο παραδόσεις. Το παραδοσιακό εικονογραφικό θέμα αποπνέει μία έντονη μανιεριστική διάθεση. Ο θώρακας του αγίου φέρει ένα σπάνιο διακοσμητικό μοτίβο, δύο αγγέλους που κρατούν σταυρό, στοιχείο που απαντάται και σε μία πανομοιότυπη κρητική εικόνα των αρχών του 17^ου αι., που βρίσκεται στο Ιστορικό Μουσείο της Μόσχας⁹.

Το εικονογραφικό πρόγραμμα εμπλουτίζεται με κύκλους νέων θεμάτων, ενώ συχνά απεικονίζονται ιστορικά γεγονότα ή θαύματα αγίων, με χαρακτηριστικό στοιχείο τη συνύπαρξη νατουραλισμού και αφαίρεσης, με συνέπεια τα έργα αυτά να προσεγγίζουν την κοσμική ζωγραφική, όπως η φωτογραφική σχεδόν απόδοση στιγμιότυπου από τη θρησκευτική ζωή στις Στροφάδες, στην κάτω ζώνη του δεξιού φύλλου δίπτυχης εικόνας των μέσων του 18^ου αι.

Δίπτυχη εικόνα (18ος αι.)
με μικρογραφική απεικόνιση των Στροφάδων

Οι ζακυνθινοί αγιογράφοι συνεχίζουν να εργάζονται με τον τρόπο των κρητικών δασκάλων τους. Στα έργα τους πληθαίνουν τα δυτικά στοιχεία, που αντλούνται εύκολα από τις ευρύτατα διαδεδομένες από την εποχή των κρητικών δασκάλων τους δυτικές χαλκογραφίες, όπως σε εικόνα του 18^ου αι. με την Αγία Τριάδα και τους αρχαγγέλους. Η καλής τέχνης εικόνα έχει στενή εικονογραφική εξάρτηση από χαλκογραφία του J. Sadeler 1 που έγινε σε σχέδιο του Antoni Maria Viani. Οι δύο αρχάγγελοι, Μιχαήλ και Γαβριήλ, που πλαισιώνουν την αγία Τριάδα, που μεταφέρεται σχεδόν πιστά, αντιγράφονται με μικρές αποκλίσεις από το κάτω μέρος του χαρακτικού¹⁰.

Οι δυτικές επιδράσεις είναι εμφανείς και σε εικόνα με την παράσταση του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. Μετά τον καθαρισμό της, αποκαλύφθηκε η υπογραφή του ζωγράφου: ΧΙΡ ΑΝΑЅΑCΙΟΥ ΙΕΡΕΩC. Πρόκειται μάλλον για το ζακυνθινό ιερέα και δάσκαλο της “αγιογραφοσύνης” Αναστάσιο Κουτρούλη (μνείες: 1697-1705).

Ο αριθμός των ζωγράφων που συνεχίζουν να δουλεύουν σύμφωνα με την παράδοση σ’ όλα τα επίπεδα, με περισσότερες ή λιγότερες παραχωρήσεις προς την ιταλική και φλαμανδική τέχνη, αυξανόταν διαρκώς μέχρι το τέλος του 18^ου αι. Χαρακτηριστικό παράδειγμα των δυτικών επιδράσεων σε ένα έργο που έχει κρητικό πρότυπο, τόσο στην εικονογραφία, όσο και στην τεχνική, είναι η εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας, έργο ζακυνθινού εργαστηρίου των αρχών του 18^ου αι. Το δυτικού τύπου πέπλο της Παναγίας και οι χρυσές ταινίες στο φόρεμά της συνυπάρχουν με τις παραδοσιακές πτυχώσεις και χρυσογραφίες στα ενδύματα¹¹.

Παράλληλα, την ίδια εποχή, η τοπική κοινωνία με τη δυναμική αριστοκρατία και την προοδευτική αστική τάξη της, έχοντας αποδεχθεί από καιρό τη βενετσιάνικη αισθητική, ήταν ανοιχτή στις σύγχρονες καλλιτεχνικές τάσεις της Δύσης. Έτσι, οι ίδιοι καλλιτέχνες ζωγραφίζουν αγιογραφίες με την παραδοσιακή τεχνική και κοσμικά θέματα σύμφωνα με τη σύγχρονη ιταλική τεχνική και τεχνοτροπία.

Σε όλα τα Ιόνια νησιά την αγιογραφία του πρώτου μισού του 18^ου αι. χαρακτηρίζει στην τεχνοτροπία η σταδιακή χαλάρωση της αυστηρότητας της κρητικής σχολής και στην εικονογραφία η εισαγωγή θεμάτων ή στοιχείων της κοσμικής τέχνης και η έκφραση έντονων συναισθημάτων, γενικά η περιπάθεια, συνέπεια του συγχρωτισμού ορθοδόξων και λατίνων. Τα έργα αυτά διαφέρουν από τις δημιουργίες της επτανησιακής σχολής, επειδή διατηρούν τα τεχνικά χαρακτηριστικά της παράδοσης και αντιστέκονται στην πλήρη εξιταλισμένη τεχνοτροπία.

Σπυυρίδωνος ιερέως.
Η Μεταμόρφωση του Σωτήρος, 1693

Στα Επτάνησα φαίνεται ότι οι συνθήκες ήταν ώριμες για την εφαρμογή της ιταλικής τέχνης και στην εκκλησιαστική ζωγραφική, όσο και εάν αυτό συνιστούσε πρωτοφανή και ριζική ανατροπή της ορθόδοξης παράδοσης. Αφετηρία στάθηκε ο Παναγιώτης Δοξαράς από τη Μάνη (1662-1729), ιππότης στην υπηρεσία της Βενετίας, ο οποίος προσανατόλισε οριστικά την επτανησιακή τέχνη προς τη Δύση. Με το “Περί ζωγραφίας” σύγγραμμά του (1726) υποστήριξε και θεωρητικά τις καλλιτεχνικές του προτιμήσεις, προπαγάνδισε ανοιχτά την αντικατάσταση της βυζαντινής με τη δυτική ζωγραφική και ταυτίστηκε ολοκληρωτικά με τον μεγάλο ιταλό ζωγράφο Veronese, την ίδια εποχή που ο Διονύσιος, μοναχός από το Φουρνά της Ευρυτανίας, με την “Ερμηνεία της ζωγραφικής τέχνης” (1728-1732) κήρυττε την επιστροφή στον βυζαντινό ζωγράφο του 14^ου αι. Πανσέληνο. Ο Δοξαράς αντλεί τα πρότυπά του κατ’ ευθείαν από την Αντιμεταρρύθμιση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, αφού στα κείμενά του αποδέχεται ως δασκάλους του τους Ιησουΐτες Andrea Pozzo και Paolo Segneri. Εγκαινιάζει τη λεγόμενη επτανησιακή σχολή ζωγραφίζοντας στο ύφος του βενετσιάνικου μανιερισμού του 16^ου αι. την ουρανία του ναού του Αγίου Σπυρίδωνα στην Κέρκυρα (1727). Οι ουρανίες στις οροφές των ξυλόστεγων επτανησιακών βασιλικών είναι παραστάσεις μέσα σε ξυλόγλυπτα πλαίσια που, αντίθετα με τη βυζαντινή παράδοση, χαρακτηρίζονται από ρεαλισμό και θεατρικότητα.

Επειδή από την ουρανία του Αγίου Σπυρίδωνα σώζονται μικρά μόνο τμήματα, ενώ οι αποδιδόμενες στο ζωγράφο λιγοστές εικόνες στη Ζάκυνθο, στη Λευκάδα και σε ιδιωτικές συλλογές είναι ανυπόγραφες, είναι εξαιρετικά μεγάλης σημασίας η ύπαρξη της υπογραφής του ζωγράφου στο μεγάλο ξυλόγλυπτο σταυρό που κοσμούσε το επιστύλιο του τέμπλου στο καθολικό της Μονής Στροφάδων, εάν αποδειχθεί και εργαστηριακά ότι η υπογραφή είναι αυθεντική.

Ο ξυλόγλυπτος και χρυσωμένος σταυρός περιβάλλεται στο μεγαλύτερο τμήμα του από άνθινο ανάγλυφο πλαίσιο, ενώ το εσωτερικό του περίγραμμα κοσμείται με σφαιρίδια. Στις τρίλοβες απολήξεις των κεραιών του στερεώνονται ακτινωτά ξυλόγλυπτα άνθη, από τα οποία προβάλλει ένα κουκουνάρι.

Στα επάνω άκρα των κεραιών και στο τριγωνικό υποπόδιο της βάσης απεικονίζονται τα σύμβολα των ευαγγελιστών με ανοιχτά ευαγγέλια: ο αετός του Ιωάννη, ο λέων του Μάρκου, ο άγγελος του Ματθαίου και το φτερωτό βόδι του Λουκά. Στο κάτω άκρο της κάθετης κεραίας υπάρχει συνοπτική απεικόνιση του λόφου του Γολγοθά με την κάρα του Αδάμ, συμβολική αναφορά στην κάθαρση των ανθρώπων από το προπατορικό αμάρτημα που συντελέστηκε με το θάνατο του Θεανθρώπου. Στο χρυσό βάθος παριστάνεται η Σταύρωση. Στο επάνω μέρος της κάθετης κεραίας, σε δέλτο, επιγραφή σε τρεις σειρές. Στη μεσαία σειρά, με ελληνικά γράμματα: Ι.Ν.Β.Ι. Στις άλλες δύο, η ίδια επιγραφή στα εβραϊκά και λατινικά αντίστοιχα.

Ο νεκρός Χριστός, με γερμένο το κεφάλι στο δεξιό ώμο, είναι προσηλωμένος σε γραπτό απλό σταυρό. Η ανατομία του σώματος αποδίδεται με νατουραλιστικό τρόπο με τη χρήση της φωτοσκίασης. Το σώμα κάμπτεται στη μέση και στα γόνατα που σχηματίζουν έντονη γωνία. Τα δάνεια από την ιταλική τέχνη αναγνωρίζονται τόσο στα μοτίβα του ξυλόγλυπτου μέρους του σταυρού, όσο και στο πλάσιμο και τη στάση του εσταυρωμένου Χριστού. Στο υποπόδιο, αριστερά με κόκκινα γράμματα στο χρυσό βάθος αναγράφεται η αφιερωματική επιγραφή: ΔΕΗCΙC ΤΟΥ ΔΟΥΛΟΥ / ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΔΑΝΙ/ΗΛ ΙΕΡΟΜΟΝ(ΑΧΟΥ) / ΤΟΥ Γ(ΟΥ)ΡΑΤ(ΟΥ). Δεξιά, η υπογραφή του ζωγράφου και η χρονολογία: ΧΕΙΡ ΠΑΝΑΓΙΟΤΙ / ΔΟΞΑΡΑ, ΕΚ ΧΩ/ΡΑC ΚΑΛΑΜΑΤΑC ΑΧΠΘ (1689). Τη γνησιότητα της υπογραφής ενισχύει το γεγονός ότι η καταγωγή του ιερομόναχου Δανιήλ Γουράτου, ηγούμενου της Μονής Στροφάδων εκείνα τα χρόνια, ήταν από την Κορώνη¹² και ακόμα ότι η οικογένεια του Παναγιώτη Δοξαρά θα πρέπει να εγκαταστάθηκε στη Ζάκυνθο πριν από το 1685, χρονιά που ο Λέος Μόσκος ανέλαβε να του μάθει την “προφεσιόν της αγιογραφοσύνης”¹³.

Στη βάση του σταυρού ακουμπούν αντικριστά οι κεφαλές δύο δρακόντων με φολιδωτά σώματα. Το σύστημα στήριξης των εικόνων, που θα ονομαστούν αργότερα από την ορθόδοξη παράδοση λυπηρά, διαμορφωνόταν με τη βοήθεια άλλων τεσσάρων δρακόντων. Το σύνθετο αυτό σχήμα θα γνωρίσει μεγάλη διάδοση στις εκκλησίες όλων των ορθόδοξων περιοχών κατά τους δύο επόμενους αιώνες. Ο τύπος του ξυλόγλυπτου σταυρού στο επιστύλιο των τέμπλων, με τον Χριστό και τα σύμβολα των τεσσάρων ευαγγελιστών, κατάγεται από τους μεγάλους βενετσιάνικους σταυρούς του 13^ου – 14^ου αι., υιοθετείται από την κρητική τέχνη και γνωρίζει μεγάλη διάδοση στο τέλος του 16^ου και στο 17^ο αι., κυρίως σε βενετοκρατούμενες¹⁴ περιοχές.

Μαθητής του Νικολάου Δοξαρά, γιου του Παναγιώτη, είναι ο Νικόλαος Κουτούζης (1741- 1813) που γεννήθηκε και πέθανε στη Ζάκυνθο. Χαρακτήρας δύσκολος, ασυμβίβαστος και φιλάρεσκος, έγινε παπάς για να κρύψει ένα τραύμα στο πρόσωπό του. Κατά τους βιογράφους του πήγε στη Βενετία και σπούδασε στο εργαστήρι του Tiepolo. Εκτός από ζωγράφος ήταν σατιρικός, κυρίως, ποιητής, που δεν δίσταζε να καυτηριάζει τα, όχι σπάνια, σκάνδαλα της αστικής τάξης του καιρού του. Αφομοίωσε με πληρότητα τύπους του μανιερισμού και του μπαρόκ και ζωγράφισε εικόνες με υποβλητική χρήση της απότομης φωτοσκίασης, όπως στους Εσταυρωμένους και στις εικόνες με θέματα από τα Πάθη, που δημιουργούν παράδοση στη Ζάκυνθο. Στο Μουσείο της Μονής φιλοξενείται η μακρόστενη πολυπρόσωπη παράσταση που φιλοτέχνησε ο Κουτούζης το 1766 και απεικονίζει τη Λιτανεία του λειψάνου του αγίου Διονυσίου¹⁵. Η σύνθεση (λάδι σε μουσαμά), αν και πρώιμο έργο του ζωγράφου, αποδεικνύει το μέγεθος του ταλέντου του. Κοσμούσε το στηθαίο του γυναικωνίτη τόσο του παλαιού, όσο και του νέου ναού του Αγίου Διονυσίου.

Λεπτομέρεια από την Λιτανεία
του Ι. Λειψάνου του Αγίου Διονυσίου.
Έργο Νικολάου Κουτούζη, 1766.
Νέο Μουσείο της Μονής.

Στην αρχή της παράστασης προπορεύονται χαρούμενα παιδιά, ακολουθούν οι τυμπανιστές με βενετσιάνικες στολές, οι σημαιοφόροι των συντεχνιών με τις πορφυρές παντιέρες τους, στρατιώτες, το λάβαρο της εκκλησίας, ιερείς ντυμένοι με επίσημα άμφια με τον πρωτοπαπά και τον εφημέριο του Αγίου Νικολάου του Μόλου ανάμεσά τους και ομάδα ευγενών. Στη μέση, κάτω από τον “ουρανό”, τέσσερις ιερείς κρατούν το ιερό λείψανο του αγίου Διονυσίου. Γύρω απεικονίζονται πολίτες με αναμμένες λαμπάδες, ο προβλεπτής και οι διοικητικές και δικαστικές αρχές. Ανάμεσά τους, εμφανίζεται ένας νέος με κομψά μαύρα ρούχα, που ταυτίζεται με τον εικοσιπεντάχρονο τότε Κουτούζη¹⁶. Στο βάθος της παράστασης, η πόλη με τις εκκλησιές της, το Κάστρο και η Μπόχαλη. Στο κάτω μέρος η χρονολογία και η υπογραφή του ζωγράφου: 1766 / N. C. F. (ecit). Ο πίνακας επιδιορθώθηκε τρεις φορές. Μετά το σεισμό της 18^ης Οκτωβρίου 1840, στάλθηκε στην Ιταλία και συντηρήθηκε από τον ειδικό ζωγράφο-συντηρητή Giuseppe Capozzi. Τη δεύτερη φορά κακοποιήθηκε από αδέξιο επιδιορθωτή, με αποτέλεσμα να αλλοιωθεί σημαντικά η αρχική σύνθεση. Το όνομα του υπεύθυνου και τη χρονιά της καταστροφικής επέμβασης μαθαίνουμε από τον ίδιο, που φρόντισε να σημειώσει: “Εκατασκευάσθη/ παρ[ά] Πεπλί[κο]λα/ το 1865″¹⁷. Τέλος, το 1991 έγινε στερέωση και ελαφρός καθαρισμός της ζωγραφικής επιφάνειας, από τη συντηρήτρια Φλωρεντία Ασημάκου. Εκκρεμεί ο πλήρης καθαρισμός του έργου.

Το θέμα των Λιτανειών εισήγαγε ο Ιωάννης (Γιαννάκης) Κοράης το 1756, ζωγραφίζοντας τη Λιτανεία του λειψάνου του Αγίου Χαραλάμπη για τον ομώνυμο ναό της πόλης της Ζακύνθου, με πρότυπα από την πρώιμη ιταλική Αναγέννηση του 15^ου αι¹⁸.

Από τα υπόλοιπα έργα που ζωγράφισε ο Νικόλαος Κουτούζης για το ναό του Αγίου Διονυσίου, όπως τους μεγάλων διαστάσεων πίνακες με σκηνές από την Καινή Διαθήκη, καθώς και τους ολόσωμους αποστόλους που ήταν τοποθετημένοι στην επίστεψη του τέμπλου και σήμερα εκτίθενται στο Μουσείο της Μονής, ξεχωρίζουν τέσσερις μακρόστενοι πίνακες με εξέχοντα γεγονότα από το βίο του πολιούχου αγίου της Ζακύνθου. Παριστάνουν τον άγιο Διονύσιο με τους διώκτες του φονιά του αδελφού του, τον άγιο να ευλογεί τα δίχτυα των ψαράδων στο θαύμα που έκανε στο νησάκι Βόιδι, την Κοίμηση του αγίου και τέλος τη Λιτάνευση του ιερού λειψάνου στα Στροφάδια. Από τις αφιερωματικές χρονολογημένες επιγραφές που υπάρχουν σε δύο από τους πίνακες συνάγεται το συμπέρασμα ότι αυτοί φιλοτεχνήθηκαν στη διετία 1797-1799. Στις παραστάσεις, έργο καλλιτεχνικής ωριμότητας του ζωγράφου, εντυπωσιάζουν ο λυρισμός, η δραματικότητα, η πλαστικότητα, αλλά κυρίως η επάρκεια του καλλιτέχνη στη χρήση των χρωμάτων και της φωτοσκίασης.

Ο Κουτούζης, που επιδόθηκε και στην προσωπογραφία, είναι η σημαντικότερη φυσιογνωμία της επτανησιακής ζωγραφικής.

Από τον Παναγιώτη Δοξαρά μέχρι τον Νικόλαο Κουτούζη και τον Νικόλαο Καντούνη διαπιστώνεται η ολοκληρωτική στροφή της θρησκευτικής ζωγραφικής στο μανιερισμό, το μπαρόκ, τη φλαμανδική ζωγραφική. Εγκαταλείπεται η τεχνική της αυγοτέμπερας και επικρατεί η ελαιογραφία, εισάγονται στοιχεία της κοσμικής τέχνης (εκκοσμίκευση), αποτυπώνεται η έκφραση έντονων συναισθημάτων (περιπάθεια), εισάγονται νέοι κύκλοι θεμάτων στην εικονογραφία με την επίδραση της Αντιμεταρρύθμισης και μεγάλοι πίνακες αντικαθιστούν τις τοιχογραφίες. Η επτανησιακή ζωγραφική, αλλά και τα γράμματα και οι άλλες τέχνες, ό,τι δηλαδή συνθέτει τον επτανησιακό πολιτισμό, είναι το φυσικό αποτέλεσμα του πολιτικού και κοινωνικού πλαισίου στο οποίο αναπτύχθηκαν.

Στα εκκλησιαστικά αργυρά υπάγονται πρωτίστως τα ιερά σκεύη που σχετίζονται με το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, όπως το αρτοφόριο, το Ευαγγέλιο, τα κηροπήγια, ο σταυρός ευλογίας και ο σταυρός αγιασμού, το άγιο ποτήριο, το δισκάριο με τον αστερίσκο, η λαβίδα, το ζέον. Εκτός από αυτά, στην εκκλησιαστική αργυροχοΐα υπάγονται και άλλα αργυρά αντικείμενα απαραίτητα στη λατρεία, όπως το θυμιατήρι, οι λειψανοθήκες, οι λάρνακες, οι δίσκοι, τα καντήλια, τα μανουάλια, καθώς και άλλα αντικείμενα, όπως οι πόρπες, τα εγκόλπια, οι επιστήθιοι σταυροί, οι ποιμαντορικές ράβδοι (οι “πατερίτσες”) και οι πλούσια κοσμημένες αρχιερατικές μίτρες.

Η τέχνη της αργυροχοΐας είχε μεγάλη άνθιση στη Ζάκυνθο. Είναι γνωστό ότι η τοπική συντεχνία των αργυροχρυσοχόων είχε ιδρυθεί πριν το 1668 και σ’ αυτήν ανήκαν και οι ωρολογοποιοί. Η μεγάλη ακμή αυτής της τέχνης συνδέθηκε κυρίως με την επαγγελματική δραστηριότητα ονομαστών μαστόρων από το χωριό Καλαρρύτες της Ηπείρου, που κατέφυγαν και εγκαταστάθηκαν στη Ζάκυνθο στις αρχές του 19^ου αι., όταν τους έδιωξαν από τον τόπο τους οι Τούρκοι¹⁹.

Στις προθήκες του Μουσείου φιλοξενούνται εξαιρετικά δείγματα μικροτεχνίας. Πολλά από αυτά είναι αναθήματα και φέρουν, κατά τη συνήθεια της εποχής, επιγραφές με τις δεήσεις και τα ονόματα των δωρητών. Τα περισσότερα αντικείμενα εκφράζουν τις καλλιτεχνικές τάσεις που επικρατούσαν στη Ζάκυνθο την εποχή που δημιουργήθηκαν και αποδεικνύουν ότι οι μακραίωνοι δεσμοί με τα καλλιτεχνικά ρεύματα από τη Δύση και κυρίως από την Ιταλία δεν έπαψαν να υφίστανται και μετά την πτώση της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας του Αγίου Μάρκου.

Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν δύο ευαγγέλια με αργυρή στάχωση. Το ένα αποτελεί καλλιτεχνική δημιουργία του Αθανάσιου Τζημούρη²⁰, διάσημου αρχιτεχνίτη του Αλή Πασά, που είχε γίνει μυθικό πρόσωπο για τους ασημιτζήδες της Ηπείρου και πασίγνωστος κυρίως για τα καλύμματα των ευαγγελίων. Ο Τζημούρης πρόσφυγας στη Ζάκυνθο, δούλεψε από το 1821 έως το 1823, χρονιά που πεθαίνει στο νησί. Το ευαγγέλιο του Μουσείου προέρχεται από το ναό του Αγίου Διονυσίου και τυπώθηκε το 1818 από το πρώτο και πιο σημαντικό ελληνικό τυπογραφείο που λειτούργησε στη Βενετία, με άδεια της Γερουσίας, το 1670, του Γιαννιώτη Νικολάου Γλυκύ. Αρχικά τύπωνε κυρίως εκκλησιαστικά βιβλία, αλλά σύντομα για λόγους συναγωνισμού προς τα άλλα τυπογραφεία, και ακολουθώντας τη ζήτηση του αναγνωστικού κοινού, τύπωνε και λαϊκά αναγνώσματα. Οι εκδοτικές εργασίες του, φημισμένες για την έλλειψη λαθών, σταμάτησαν το 1854.

Στην κύρια όψη της αργυρής στάχωσης απεικονίζονται στο μέσον η Ανάσταση, που πλαισιώνεται από έξι σκηνές της ζωής του Κυρίου και οι τέσσερις ευαγγελιστές στις γωνίες. Στην πίσω όψη, η Σταύρωση, με τέσσερις προφήτες, τον Παλαιό των Ημερών επάνω και πέντε ακόμα σκηνές από το βίο του Χριστού. Τη ράχη σχηματίζουν έξι ορθογώνια, λεπτοδουλεμένα πλακίδια. Τα πέντε απ’ αυτά περικλείουν από ένα ανάγλυφο τετράφυλλο ανθέμιο, ενώ στο έκτο ο Τζημούρης αναγράφει την επιγραφή και την υπογραφή του: Εκατασκεβάσθη και κατασκεβάζωνται εν καλαρρύταις χωρίον των Ιωαννίνων δια χειρός Αθανασίου Νικολάου Τζημούρη. Ο καλλιτέχνης κινείται γενικά στο παραδοσιακό κλίμα, όμως δεν μένει ανεπηρέαστος από τα δυτικά πρότυπα.

Ο Γεώργιος Διαμάντης Μπάφας γεννήθηκε στους Καλαρρύτες των Ιωαννίνων (1789;) και πέθανε στη Ζάκυνθο το 1854. Μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία από τον Άνθιμο Αργυρόπουλο και έγινε μέλος της το 1819. Δέχτηκε ανεπιφύλακτα τις δυτικές επιδράσεις στην τέχνη του και δούλεψε με αστείρευτη έμπνευση σε όλα τα είδη της εκκλησιαστικής αργυροχοΐας, χωρίς να επαναλαμβάνεται, όπως ο Τζημούρης, που υπέταξε το μεγάλο ταλέντο του στην εμπορική σκοπιμότητα, όπως δείχνει η τυποποίηση της δουλειάς του.

Από το 1812, ο Μπάφας αρχίζει να δουλεύει για την εκκλησία του Αγίου Διονυσίου. Μέχρι το 1829 τελειώνει τρία αριστουργηματικά έργα τέχνης: το ευαγγέλιο, την αργυρή επένδυση της δεσποτικής εικόνας του Πολιούχου.

Επίχρυσο Ευαγγέλιο.
Έργο Διαμαντή Μπάφα, 1812.
Νέο Μουσείο της Μονής.

Ασημένια Λάρνακα του Αγιου Διονυσίου
Έργο Διαμαντή Μπάφα, 1812.
Νέο Μουσείο της Μονής.

Το ευαγγέλιο είναι τυπωμένο το 1764 στη Βενετία από τον Νικόλαο Σάρο, τον δεύτερο σημαντικό Γιαννιώτη τυπογράφο, μετά τον Νικόλαο Γλυκύ, που ίδρυσε και λειτούργησε από το 1686 έως το 1778 ελληνικό τυπογραφείο στη Βενετία, το σημαντικότερο τυπογραφικό κέντρο μέχρι το 18^ο αι.

Στη στάχωση ακολουθείται μία ιδιότυπη διάταξη των εικονογραφικών θεμάτων, που θυμίζει τις θύρες των ναών της ιταλικής Αναγέννησης. Κάθε φύλλο χωρίζεται σε δεκαπέντε ορθογώνια. Στα γωνιακά διάχωρα του μπροστινού φύλλου εικονίζονται τέσσερις προφήτες, στο μεσαίο η Ανάσταση του Κυρίου και κάτω, στο μέσον, ένθρονος ο άγιος Διονύσιος. Στο υποπόδιο του θρόνου είναι χαραγμένη η υπογραφή του καλλιτέχνη: χειρ Διαμάντη Μπάφα και στο διπλανό ορθογώνιο η χρονολογία: 1812. Στην πίσω όψη, στις γωνίες οι τέσσερις Ευαγγελιστές και στο κέντρο η Σταύρωση. Όλα τα υπόλοιπα ορθογώνια διάχωρα καλύπτονται με ανάγλυφες παραστάσεις από τη ζωή του Χριστού. Οι δυτικές επιδράσεις στη στάχωση είναι ολοφάνερες, τόσο στη νατουραλιστική απόδοση του τοπίου, όσο και στη ρεαλιστική και αφηγηματική απόδοση των σκηνών.

Στο νέο Μουσείο εκτίθενται ακόμα, πολύτιμα χειρόγραφα, έγγραφα, σπάνιες παλαιές εκδόσεις, λειτουργικών κυρίως βιβλίων, που χρονολογούνται από το 16^ο έως και το 18^ο αι., και τέλος, μία πλούσια συλλογή από ιερατικά άμφια. Άμφια είναι τα ενδύματα που φορούν οι κληρικοί κατά τη Θεία Λειτουργία και τις άλλες ακολουθίες και εκκλησιαστικές τελετές της Ορθόδοξης εκκλησίας. Ταυτόχρονα αποτελούν διακριτικά της εκκλησιαστικής ιεραρχίας και εξουσίας. Ο όρος άμφια συναντάται στους βυζαντινούς συγγραφείς και δηλώνει αρχικά όλα τα πολύτιμα και λαμπρά ενδύματα, αργότερα τα ενδύματα των αυτοκρατόρων και των κληρικών και στη μεταβυζαντινή εποχή μόνο των τελευταίων. Με τον ίδιο όρο δηλώνονται στα Ευχολόγια και τα καλύμματα της Αγίας Τράπεζας και όλα τα διακοσμητικά πέπλα και παραπετάσματα που χρησιμοποιούνται στον στολισμό του ναού. Οι επιδράσεις της κοσμικής τέχνης ανιχνεύονται στην τεχνοτροπία και στη διακοσμητική αντίληψη των ιερατικών ενδυμάτων, που κατασκευάζονται με μετάξι και άλλα πολυτελή υφάσματα, κεντημένα με χρυσά και αργυρά νήματα ή σύρματα και πολύτιμους λίθους²¹.

Χρυσοκέντητα αρχιερατικά άμφια φιλοξενούνται στο χώρο του Μουσείου, όπως του αρχιεπισκόπου Ζακύνθου Διονυσίου Πλαίσα (1894). Ξεχωριστή θέση όμως, όχι μόνο στο νέο Μουσείο, αλλά και στις καρδιές των πιστών, κατέχουν τα άμφια του αγίου Διονυσίου.

Στο σημείωμα αυτό έγινε προσπάθεια για μία συνοπτική παρουσίαση των σημαντικών εκθεμάτων του Μουσείου της Ιεράς Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου, που μαρτυρούν τη γνήσια χριστιανική ορθόδοξη παράδοσή της.

Η ανασυγκρότηση, συντήρηση και μελέτη των έργων της συλλογής αποτελεί στόχο του Μητροπολίτη Ζακύνθου κ. Χρυσοστόμου Β΄, ο οποίος συμμετέχει ενεργά στην προσπάθεια για την προστασία και ανάδειξη του πολιτιστικού πλούτου της Ζακύνθου. Στο πλαίσιο αυτό, έχει προγραμματιστεί η έκδοση του καταλόγου των έργων, τόσο για την ενημέρωση των πολυάριθμων επισκεπτών -προσκυνητών, όσο και για να γίνουν αυτά προσιτά στην επιστημονική κοινότητα.

Με την παρουσίαση των άγνωστων μέχρι τώρα στο ευρύ κοινό εκθεμάτων, προβάλλεται η θεολογία των εικόνων και η συμβολική των ιερών σκευών και ιερατικών αμφίων. Συγχρόνως, τα εκθέματα αποστέλλουν μήνυμα ειρήνης, αγάπης και αυτοσυνειδησίας, γεγονός πρωταρχικής σημασίας για τη σύγχρονη ηλεκτρονική κοινωνία της πληροφόρησης, αλλά και της αποξένωσης.

Σημειώσεις 
1. Για την ιστορία και κυρίως την αρχιτεκτονική του μοναστηριού, βλ.: Γ. Πουλημένος και Ι. Στουφή – Πουλημένου, Το οικοδομικό χρονικό της Ιεράς Μονής Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Στροφάδων, Μονές της Ζακύνθου. Ιστορία -Αρχιτεκτονική-Τέχνη. Πρακτικά επιστημονικής ημερίδας, 16 Νοεμβρίου 1996, Ζάκυνθος 1998, σ. 211-268 (όπου και όλη η προηγούμενη βιβλιογραφία).
2. Έχουν ληφθεί τα άμεσα μέτρα για την στερέωση του πύργου, έχει εκπονηθεί προμελέτη, από τον Γ. Πουλημένο, για τη συνολική αποκατάσταση του κτιριακού συγκροτήματος, ενώ γίνεται συντονισμένη προσπάθεια, τόσο από τον Μητροπολίτη, όσο και από τις αρμόδιες υπηρεσίες του ΥΠΠΟ, για την ένταξη του έργου στο Γ΄ Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης.
3. Η εικόνα της Παναγίας Θαλασσομαχούσας και έξι ακόμα από τη Μονή Στροφάδων έχουν δημοσιευθεί από τη Μυρτάλη Αχειμάστου-Ποταμιάνου στην ωραία έκδοση της Ιεράς Μητρόπολης Ζακύνθου, Εικόνες της Ζακύνθου, Αθήνα 1997, σ. 46-49.
4. Βλ.: Χρυσάνθη Μπαλτογιάννη, Εικόνες Μήτηρ Θεού, Αθήνα 1994, σ. 155-156.
5. Βλ.: Χάρης Κουτελάκης, Παναγία η Πάντων Χαρά των Στροφάδων. Ένα εικονογραφικό παράλληλο στην Πάτμο, Δωδεκανησιακά Χρονικά, τόμος ΙΕ΄, Αθήνα 1994, σ. 67-78.
6. Αχειμάστου-Ποταμιάνου, ό.π., σ. 59-61.
7. Αχειμάστου-Ποταμιάνου, ό.π., σ. 122-125.
8. Η συντήρηση, επί σειρά ετών, πολλών εικόνων της Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου οφείλεται στους έμπειρους συντηρητές του εργαστηρίου συντήρησης του Μουσείου Ζακύνθου, τη ζωγράφο Μαρία Ρουσέα, τον αλησμόνητο Δημήτρη Σταμίρη, και τους Μαρίνα Ραζή, Άννα Μάνεση Αντώνη Ραζή και Αγγελική Πέττα, που εξακολουθούν να προσφέρουν τις πολύτιμες υπηρεσίες τους. Έχουμε χρέος να σημειώσουμε εδώ και το ζήλο του ηγουμένου της Μονής κ. Διονυσίου Λιβέρη για τη διατήρηση των ιερών κειμηλίων των Στροφάδων. Πρόσφατα, με πρωτοβουλία του Μητροπολίτη Ζακύνθου κ. Χρυσοστόμου, δύο άξιοι νέοι συντηρητές, ο Αντρέας και ο Μάριος Θεοδόσης, εργάζονται στο χώρο της νέας πτέρυγας, υπό την εποπτεία του εργαστηρίου του Μουσείου.
9. Βλ. Εικόνες της Κρητικής Τέχνης (από τον Χάνδακα ως την Μόσχα και την Αγία Πετρούπολη), κατάλογος έκθεσης, Ηράκλειο 1993, αρ. 60.
10. Αχειμάστου-Ποταμιάνου, ό.π., σ. 234-235 και Γιάννης Ρηγόπουλος, Φλαμανδικές επιδράσεις στη μεταβυζαντινή ζωγραφική. Προβλήματα πολιτιστικού συγκρητισμού. Α΄ τόμος, Αθήνα 1998, σ. 184.
11. Αχειμάστου-Ποταμιάνου, ό.π., σ. 188-189.
12. Βλ.: Διονύσιος Ι. Μούσουρας, Μετόχια της Ιεράς Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου, Μονές της Ζακύνθου. Ιστορία – Αρχιτεκτονική -Τέχνη, Πρακτικά επιστημονικής ημερίδας (16 Νοεμβρίου 1996), Ζάκυνθος 1998, σ. 129, 131.
13. Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), Αθήνα 1987, σ. 280-281.
14. Για τους ξυλόγλυπτους σταυρούς στα επιστύλια των τέμπλων, βλ.: Μαρία Καζανάκη-Λάππα, Ο ξυλόγλυπτος σταυρός της Ευαγγελίστριας του Λιβόρνου (1643) και οι σταυροί επιστυλίου στα κρητικά τέμπλα, Ευφρόσυνον, Αφιέρωμα στον Μανόλη Χατζηδάκη, 1, Αθήνα 1991, σ. 219-238.
15. Βλ.: Αχειμάστου-Ποταμιάνου, ό.π., σ. 248-257.
16. Βλ.: Αλκιβιάδης Γ. Χαραλαμπίδης, Συμβολή στη μελέτη της Εφτανησιώτικης Ζωγραφικής του 18ου και 19ου αιώνα, Ιωάννινα 1978, σ. 17 κ.ε., 45 κ.ε.
17. Ντίνος Κονόμος, Ζάκυνθος. Πεντακόσια χρόνια (1478-1978). Τέχνης Οδύσσεια. Τόμος 5ος, τ. Α΄. Θρησκευτική τέχνη. Ζωγραφική, Αθήνα 1988, σ. 137 κ.ε.
18. Βλ.: Αχειμάστου-Ποταμιάνου, ό.π., σ. 224-233 και Ζωή Α. Μυλωνά, Το Μουσείο Ζακύνθου, Αθήνα 1998, σ. 487-493.
19. Γενικά για την αργυροχοΐα στη Ζάκυνθο, βλ.: Ντίνος Κονόμος, Ζάκυνθος. Πεντακόσια χρόνια (1478-1978).
    Τέχνης Οδύσσεια. Τόμος 5ος, τ. Β΄, Θρησκευτική τέχνη. Αρχιτεκτονική-Ξυλογλυπτική-Αργυρογλυπτική, Αθήνα 1989, σ. 77-102 και Διονύσης Φλεμοτόμος, Ζακυνθινοί τεχνίτες, Αθήνα 1991, σ. 11-17.
20. Πόπη Ζώρα, Δύο μεγάλοι μαστόροι του ασημιού. Αθανάσιος Τζημούρης. Γεώργιος Διαμάντης Μπάφας, Αθήνα 1972.
21. Βλ.: Άμφια. Το ένδυμα της Ορθόδοξης εκκλησίας, κατάλογος έκθεσης, Αθήνα 1999.

Από την Ιερά Μητρόπολη Ζακύνθου ανακοινώνεται, ότι μετά τις καταστρεπτικές συνέπειες από το σεισμό της 18ης Νοεμβρίου για την ιστορική Μονή της Μεταμορφώσεως των Στροφάδων ανοίχθηκε αμέσως ο υπ’ αριθμόν 707/5060/83827394 λογαριασμός της Εμπορικής Τράπεζας, όπου oι απανταχού ευαίσθητοι φίλοι της Ζακύνθου, των Στροφάδων και γενικά της πολιτιστικής μας ταυτότητας μπορούν να συνδράμουν στις προσπάθειες της τοπικής μας Εκκλησίας για την υποστήλωση, συντήρηση και διάσωση του Μοναστηριού των Στροφάδων, το οποίο έχει διαρκή παρουσία στον ευρύτερο χώρο από το 13ο αιώνα.

Σημείωση Ιουλίου 1999: Οι εργασίες έχουν ήδη ξεκινήσει.

Μία προσεχτική επιλογή από σημαντικά, καλογραμμένα ή χαρακτηριστικά ποιήματα και στιχουργήματα αποτελεί το «ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ ΠΟΙΗΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΔΙΟΝΥΣΙΟ», την επιμέλεια του οποίου έχει o Ζακυνθινός λογοτέχνης, φιλόλογος και εκδότης του περιοδικού «Επτανησιακά Φύλλα» Διονύσης Σέρρας. Η ανθολόγηση των ποιημάτων έγινε μετά από πλατιά έρευνα σε ζακυνθινά κυρίως έντυπα (εφημερίδες και περιοδικά) και σε διάφορες άλλες εκδόσεις (ποιητικές συλλογές κ.λπ.), απ’ όπου καταγράφηκαν όλα τα σχετικά με τον Αγιο Διονύσιο ποιητικά κείμενα, πρωτότυπα ή μεταφρασμένα, γιά να επιλεγούν τελικά τα αισθητικά αρτιότερα ή τα πιο αντιπροσωπευτικά (από άποψη μορφής και περιεχομένου).
Στις 112 σελίδες το «ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ» αυτό περιέχει:

1. εισαγωγή του ανθολόγου – επιμελητή Διονύση Σέρρα,
2. τριάντα έξι ποιήματα (ολόκληρα ή αποσπασματικά) γραμμένα για τον Αγιο Διονύσιο και δημοσιευμένα κατά καιρούς από την εποχή του Διονυσίου Σολωμού έως τις ημέρες μας,
3. σημειώσεις – σχόλια
4. εικόνες – φωτογραφίες σχετικές με τον Αγιο Διονύσιο.

Τα αξιολογότερα ανθολογημένα ποιήματα ανήκουν στους ποιητές:

Διονύσιο Σολωμό (1798-1857), Λουδοβίκο-Ιγνάτιο Μαρτζώκη (1804-1890), Ανδρέα Μαρτζώκη (1849-1913), Γιάννη Τσιλιμίγκρα (1872-1947), Ανδρέα Βιαγκίνη (1884-1939), Διονύσιο Τσακασιάνο (1900-1963) και Ντίνο Κονόμο (1918-1990).

Με το «ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ» αυτό ο υψηλός ή ο απλός ποιητικός τόνος, o γνήσιος λυρισμός και το βαθύ θρησκευτικό αίσθημα συνεκφράζονται συγκινητικά και υποβλητικά, απηχώντας τη δημιουργική επιρροή που διαχρονικά ασκεί στον ευαίσθητο «κόσμο» έντεχνων ή λαϊκών ποιητών της Ζακύνθου η ιερή παρουσία του προστάτη Αγίου του νησιού που, σημειωτέον, μεταξύ των τριών Αγίων της Επτανήσου είναι και ο ποιητικά περισσότερο υμνημένος.

Ο ίδιος ο Κατραμής , στην «Προεισαγωγή» της α’ έκδοσης (τον Ιούλιο του 1879) θεωρεί , ότι «Τα έθνη, αι κοινωνίαι, οι λαοί, δια της ιστορίας και παγίας μεταδόσεως των προγονικών αρετών ακμάζουσι, προάγονται και ευημερούσι. Παν έθνος λοιπόν οφείλει να είναι εγκρατές της Ιστορίας αυτού και μη αγνοείν τα έργα και τov βίον των ενδόξων αυτού πατέρων».

Ο σημερινός Μητροπολίτης Ζακύνθου κ. Χρυσόστομος Β’, προλογίζοντας τη νέα φωτογραφική έκδοση του έργου, που σημειωτέον αριθμεί 502 σελίδες, πιστεύει, ότι «oι ερευνητές, oι φιλόλογοι, oι ιστορικοί, oι εκπαιδευτικοί, oι πνευματικοί γενικότερα άνθρωποι του νησιού αλλά και ο απλός λαός με ικανοποίηση θα χαιρετίσει την επανέκδοση αυτή, η οποία, συν τοις άλλοις, θα αποτελέσει γι’ αυτούς αξιόπιστη και προσιτή πηγή άντλησης ιστορικών στοιχείων και για τις νεότερες μελέτες χρηστικό εργαλείο έρευνας».

Ηδη εκδόθηκαν πονήματα διαπρεπών συγγραφέων κι ερευνητών, που συμπληρώνουν θεματικά τα κενά της σχετικής βιβλιογραφίας.

Η όλη εκδοτική δραστηριότητα τελούσε υπό την αιγίδα του εμπνευστή του «Ετους Αγίου Διονυσίου 1997» Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Ζακύνθου κ. Χρυσοστόμου, ενώ την επιμέλεια είχε ο Πρωτοπρεσβύτερος Παναγιώτης Καποδίστριας, Γενικός Αρχιερατικός Επίτροπος της Ιεράς Μητροπόλεως.

Τα δύο πρώτα βιβλία, που κυκλοφόρησαν είναι γνωστά και περιζήτητα έργα , εξαντλημένα ήδη από παλιά και που τώρα, με την φωτογραφική ανατύπωσή τους, μπορούν να γίνουν κτήμα του κάθε ενδιαφερόμενου αναγνώστη και μάλιστα ερευνητή, διότι πλέον έχουν την αξία Πηγών.

«ΑΓΙΟΣ ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ Ο ΠΟΛΙΟΥΧΟΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ» Το πρώτο βιβλίο είναι το πολύτιμο σύγγραμμα του ιστορικού και ιστοριοδίφη Ντίνου Κονόμου (1918 – 1990) «ΑΓΙΟΣ ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ Ο ΠΟΛΙΟΥΧΟΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ», (α’ έκδοση 1969), το σημαντικότερο – κατά κοινή ομολογία των ειδικών – σύγγραμμα, πού έχει ποτέ γραφεί γιά την ιερή αυτή Μορφή. Τη β’ έκδοση επραγμάτωσε η Ιερά Μονή Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου Ζακύνθου, την προλογίζει δε ο Μητροπολίτης του νησιού κ. Χρυσόστομος. Στον τόμο των 356 σελίδων προστέθηκε 16σέλιδο φωτογραφικό παράρτημα.

Κυκλοφορεί και σε αγγλική έκδοση (Ιανουάριος 1999). Μετάφραση από την κ. Αριάδνη – Μαρία Βράϊλα.

Το Μεγαλοβδόμαδο αρχίζει ουσιαστικά το Σάββατο του Λαζάρου, όταν στις 11 το πρωί οι καμπάνες των εκκλησιών χτυπούν πανηγυρικά και κρεμιέται το “βαγί” σ’ όλα τα καμπαναριά της πόλης και των χωριών του νησιού μας. Το βαγί στη Ζάκυνθο δεν είναι η γνωστή δάφνη που μοιράζεται στην υπόλοιπη Ελλάδα αυτή τη μέρα, αλλά τα φρέσκα κιτρινωπά φύλλα του φοίνικα, που μ’ αυτά πλέκουν σταυρούς, “βαγιοφόρες”, ήλιους, αλογάκια κ.α. και στολίζουν τις εκκλησίες για τη γιορτή.

Την Κυριακή των Βαϊων, μετά την Θεία Λειτουργία, στις στολισμένες με βαγιά εκκλησίες μας, οι “νόντσολοι”(νεωκόροι Ι. Ναού), μοιράζουν σ’ όλα τα σπίτια το βαγί ως ευλογία του Ιερέως – Εφημερίου και οι πιστοί το τοποθετούν στις εικόνες. Μετά το τέλος της Λειτουργίας, οι ναοί μας ντύνονται στα πένθιμα.

Το βράδυ τελείται η Ακολουθία του Νυμφίου. Τη Μεγάλη Τρίτη το βράδυ θα ακούσετε το κατανυκτικότατο τροπάριο της Κασσιανής (Δοξαστικό των Αποστίχων), όπως ψάλλεται από τις μελωδικές χορωδίες των ναών μας και ιδιαιτέρως της Ι. Μονής του Αγίου Διονυσίου, του Μητροπολιτικού Ναού Αγίου Νικολάου και της Φανερωμένης στην πόλη.

Την Μεγάλη Πέμπτη το πρωί γίνεται ο Εσπερινός και η Θεία Λειτουργία σ’όλους τους Ιερούς Ναούς. Μετά απ’ αυτήν, τα πάντα πενθούν και οι καμπάνες δεν ξανακτυπούν, μέχρι το πρωϊ του Μεγάλου Σαββάτου.

Οι ιδιομορφίες του Ζακυνθινού εκκλησιαστικού τυπικού είναι έντονες από τη Μεγάλη Πέμπτη το βράδυ. Πρώτα απ’ όλα θα σας ξαφνιάσει το άκουσμα των ύμνων “Διεμερίσαντο τα ιμάτιά μου εαυτοίς…” και το “Εξηγόρασας ημάς εκ της κατάρας του νόμου…”, που είναι τονισμένα κατά τη Ζακυνθινή εκκλησιαστική μουσική.

Αδικα θα περιμένετε να δείτε τον Εσταυρωμένο να εξέρχεται μετα το πέμπτο Ευαγγέλιο, όπως έχετε συνηθήσει στην πατρίδα σας. Στο νησί μας ο Εσταυρωμένος βγαίνει μετά το ενδέκατο Ευαγγέλιο. Ο ψάλτης μπροστά στον Εσταυρωμένο ψάλλει , κατά το Ζακυνθινό μέλος, τον ύμνο “Σήμερον κρεμάται επί ξύλου…”, ενώ αμέσως μετά ψάλλεται από τη χορωδία ή τους ψάλτες(μόνο στη Ζάκυνθο) ο περίφημος Ψαλμός “Ινα τι εφρύαξαν έθνη…” μέσα σε κατανυκτική ατμόσφαιρα, ενώ λιτανεύεται ο Εσταυρωμένος. Το δωδέκατο Ευαγγέλιο “Τη επαύριον…”, ψαλλόμενο κι αυτό οπωσδήποτε στα “Ζακυνθινά”, αποτελεί το αποκορύφωμα της Ακολουθίας της Μεγάλης Πέμπτης.

Η Μεγάλη Παρασκευή βρίσκει το νησί μας σε φοβερή υπερένταση. Τα πάντα στη Ζάκυνθο, η λογική και η άλογος φύση, συμμετέχουν στο Θείο Δράμα. Το πρωϊ γίνεται η Ακολουθία των Μεγάλων Ωρών και ακολούθως η Αποκαθήλωση, που στη Ζάκυνθο τελείται κατά τη στιγμή που ψάλλονται τα Απόστιχα “Οτε εκ του ξύλου Σε νεκρόν…”. Μετά από λίγο ο Ιερεύς θα εξέλθει απο το Ιερό Βήμα λιτανεύοντας τον Χρηστό επί του ώμου του, τυλιγμένο σε λευκό σεντόνι. Σημειωτέον ότι στη Ζάκυνθο δε χρησιμοποιείται ο γνωστός στην υπόλοιπη Ελλάδα κεντητός Επιτάφιος, αλλά αμφιπρόσωπη ξυλόγλυπτη αγιογραφία του νεκρού Χριστού, που ονομάζεται “Αμνός”. Μετά τη λιτάνευση, το Σώμα του Χριστού τοποθετείται στον Επιτάφιο, που σίγουρα θα σας εντυπωσιάσει, αφού και πάλι εδώ η ιδιαιτερότητα της Ζακύνθου είναι εμφανής. Εδώ οι επιτάφιοι δεν στολίζονται με λουλούδια, επειδή είναι ξυλόγλυπτοι, με επένδυση φύλλου χρυσού και βελούδου, δηλαδή πραγματικά έργα τέχνης.

Μεγάλη Παρασκευή μεσημέρι. Ωρα 2.00. Το αποκορύφωμα του Ζακυνθινού Μεγαλοβδόμαδου. Ο κόσμος, Ζακυνθινοί και επισκέπτες, συρρέουν στον Ιερό Ναό του Αγίου Νικολάου του Μώλου, απ’ όπου θα ξεκινήσει η λιτανεία του Εσταυρωμένου. Η ατμόσφαιρα είναι μοναδική. Η συγκίνηση διαπερνά κάθε Ζακυνθινή ψυχή. Η πένθιμη λιτανεία αρχίζει υπό τους ήχους του “Ινα τι εφρύαξαν έθνη…” από την φιλαρμονική. Μαζί με τον Εσταυρωμένο λιτανεύεται, και η περίφημη Εικόνα της “Mater Dolorosa”, δηλαδή της Παναγίας του Πάθους. Η λιτανεία διασχίζει σχεδόν όλη την πόλη και επιστρέφει στην πλατεία Σολωμού, όπου, πάνω σε βάθρο, ο Μητροπολίτης ευλογεί τον κλήρο και τον λαο με τον Εσταυρωμένο. Η λιτανεία καταλήγει στον ίδιο ναό, όπου γίνεται η εναπόθεση του Χριστού στον Επιτάφιο. Το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής γίνεται κανονικά σ’ όλους τους Ιερούς Ναούς η Ακολουθία του Επιτάφιου Θρήνου, χωρίς όμως λιτάνευση των Επιταφίων τους. Στον Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Νικολάου των Ξένων η Ακολουθία αυτή, σύμφωνα με παμπάλαιο έθιμο, δε γίνεται το βράδι της Μεγάλης Παρασκευής, αλλά τις πρώτες πρωϊνές ώρες του Μεγάλου Σαββάτου και συγκεκριμένα στις 2.00 το πρωί. Στις 4.00 περίπου το πρωί γίνεται η έξοδος του Επιταφίου ενώ χιλιάδες κόσμου παρακολουθούν τις μοναδικές αυτές στιγμές. Ο Επιτάφιος επιστρέφει γύρω στις 5.30 στο ναό, όπου συνεχίζεται η Ακολουθία, που αξίζει πραγματικά να παρακολουθήσετε. Ο ωραιότατος ύμνος “Τον Κύριο υμνείτε…”, τονισμένος και αυτός στην Ζακυνθινή εκκλησιαστική μουσική, που ψάλλεται από όλο το λαό, και η ξακουστή “Gloria”(δόξα) ή το “κομμάτι”(Πρώτη Ανάσταση) και το σπάσιμο των πήλινων σταμνών από τις νοικοκυρές όλων των σπιτιών που διαδραματίζονται κατά την Πρώτη Ανάσταση, θα σας εντυπωσιάσουν.

Τη νύχτα του Μεγάλου Σαββάτου, στις 11.15 αρχίζει η Ακολουθία στο Μητροπολιτικό Ναό. Στις 11.45 ξεκινά η Αναστάσιμη πομπή για την πλατεία του Αγίου Μάρκου, όπου γίνεται η Ανάσταση. Το “Χριστός Ανέστη”, από τα χείλη του Μητροπολίτη, ψαλλόμενο κι αυτό κατά την ιδιόμορφη Ζακυνθινή εκκλησιαστική μουσική, μεταδίδει σ’ όλους τους χριστιανούς, που κατακλύζουν την πλατεία και τους γύρω χώρους, το μήνυμα της Αναστάσεως του Χριστού. Αμέσως μετά η Εικόνα της Ανάστασης επιστρέφει στο Μητροπολιτικό Ναό, όπου διαδραματίζονται τα του “Αρατε Πύλας…”. Κατά την τοπική παράδοση, η Αναστάσιμη Θεία Λειτουργία δεν τελείται αμέσως μετά σε κανένα ναό της πόλεως και των χωριών, αλλά το πρωί της Κυριακής του Πάσχα.

Το “αντέτι”(έθιμο) θέλει, κατά τη διάρκεια της αναγνώσεως του Ευαγγελίου, να κτυπούν οι καμπάνες των εκκλησιών. Ας σημειωθεί ότι μόνο στο ναό του Πολιούχου μας Αγίου Διονυσίου πραγματοποιούνται δύο Αναστάσιμες Θείες Λειτουργείες. Η πρώτη 1.00 π.μ. και η δεύτερη το πρωί του Πάσχα. Το απόγευμα της Κυριακής του Πάσχα γίνεται ο Εσπερινός της Αγάπης στον Ιερό Ναό του Αγίου Λαζάρου της πόλεως και λιτάνευση της επιβλητικής εικόνας της Παναγίας της Γαλανούσας καθώς και της εικόνας της Αναστάσεως.

Τη Δευτέρα του Πάσχα τα περισσότερα χωριά μας πανηγυρίζουν.

Μπορείτε να συνδυάσετε μια μικρή εκδρομή σ’ αυτά, να επισκεφθείτε τους ωραιότατους ναούς και παρακολουθείστε τις Αναστάσιμες Λειτουργίες και λιτανείες (πρωί και απόγευμα) των σεπτών εικόνων της Παναγίας και της Αναστάσεως. Στην πόλη μας, το απόγευμα, γίνεται η λιτάνευση της εικόνας της Παναγίας της Λαουρένταινας, από το Ψήλωμα (Μπόχαλη) προς τον Ιερό Ναό της Αγίας Τριάδος.

Ο Χορός των Ζακυνθίων Αγίων, δια χειρός Νικολάου Μπιάζη Σεντή

Απολυτίκιον Ήχος α΄. Της ερήμου πολίτης.
Ζακυνθίων εφόρους και θερμούς αντιλήπτορας
τους εν διαφόροις τοις χρόνοις
αγιάσαντας, μέλψωμεν,
Τιμόθεον και Μαύραν την σεμνήν,
Θεόφιλον και θείον Ιωσήφ
σύν κλεινώ Διονυσίω
και Γρηγορίω Πέμπτω ανακράζοντες:
Δόξα, τω στεφανώσαντι υμάς,
δόξα, υμάς τω ισχύσαντι,
δόξα, τω χορηγούντι δι’ υμών πάσι τα κρείττονα.

Μεγαλυνάριον.
Χαίροις, Διονύσιε ιερέ,
συν τω Τιμοθέω
και τη Μαύρα τη φωταυγεί,
χαίροις, Ιωσήφ τε
Θεόφιλε και Πέμπτε
Γρηγόριε, Ζακύνθου
Θεία κλεϊσματα.
[Ποιήματα Δρ. Χαραλάμπη Μ. Μπούσια, 16.12.1989]

Ο Άγιος Διονύσιος

Ο Άγιος Διονύσιος. Φορητή εικόνα στο Ναό Αγίου Νικολάου στην Εξωχώρα Ζακύνθου, έργο ιερέως Πέτρου Βόσσου, 1786.

Κατά κόσμον Δραγανίγος Σιγούρος, γιος των αριστοκρατών Μουκίου και Παυλίνας. Γεννήθηκε στη Ζάκυνθο το 1547. Το 1568 έγινε Μοναχός στην Ιερά Μονή των Στροφάδων με το όνομα Δανιήλ. Αφού πέρασε γρήγορα τους βαθμούς της ιερωσύνης, χειροτονήθηκε το 1577 Αρχιεπίσκοπος Αιγίνης λαμβάνοντας το όνομα Διονύσιος. Όμως παραιτήθηκε και επέστρεψε στη Ζάκυνθο, όπου έζησε, σαν Ηγούμενος της Ιεράς Μονής Αναφωνητρίας μέχρι την Κοίμησή του, την 17η Δεκεμβρίου 1622. Είναι γνωστός ως ο “Άγιος της Συγνώμης“, επειδή συγχώρεσε το φονιά του αγαπημένου του αδελφού. Ετάφη στην Ιερά Μονή Στροφάδων και κατά την ανακομιδή του βρέθηκε το Σκήνωμά του άφθαρτο και μυροβόλο. Αναγνωρίσθηκε Άγιος από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 1703. Στις 24 Αύγούστου του 1717 μετεκομίσθη το Σεπτό Σκήνωμά του στη Ζάκυνθο για να προστατευθεί από τους πειρατές. Αρχικά φυλάχτηκε στον Ιερό Ναό του Μετοχίου της Ι. Μονής, στο προάστιο Καλλιτέρος. Το 1764 εναποτέθηκε οριστικά στην ομώνυμη Ιερά Μονή του, που έχτισαν oί Μοναχοί των Στροφάδων. Από τότε το Σεπτό Σκήνωμά του αποτελεί μέχρι σήμερα πόλο έλξεως χιλιάδων προσκυνητών και πηγή συνεχών ιάσεων και θαυμάτων.

Περισσότερα για τον Άγιο Διονύσιο…

Σκήνωμα Αγίου Διονυσίου

Απολυτίκιον (24ης Αυγούστου). Ήχος α’. Δεύτε πάντες εγκωμίων καταστέψωμεν άσμασι, την του πανιέρου Λειψάνου, Διονυσίου του μάκαρος μετάθεσιν και γαρ παρά Θεού, ηξίωται μεγίστων δωρεών, τοις αιτούσι του βραβεύειν, ιατρείας ψυχών και σωμάτων τε. Όθεν δόξαν προσοίσωμεν Θεώ, και ύμνον αναπέμψωμεν, τω ημίν δεδωκότι, φρουρόν αυτόν τε και πρύτανιν. Κοντάκιον. Ήχος δ’. Επεφάνης σήμερον. Εορτάζει σήμερον, νήσος Ζακύνθου, και γεραίρει άσμασι, την σεβασμίαν εορτήν του Σου Λειψάνου επάνοδον, ω ιεράρχα σοφέ Διονύσιε. Μεγαλυνάριον. Ήκεν εκ Στροφάδων ως θησαυρός, τη πόλει Ζακύνθου, το Σον Λείψανον το σεπτόν, και καταπλουτίζει, θαυμάτων ενεργείας, των ευσεβών τα στίφη, ω Διονύσιε.

Ο Άγιος Θεόφιλος ο Νεομάρτυρας, ο ποπολάρος που άγιασε

Ο Νεομάρτυς Θεόφιλος στη γειτονιά του. Έργο Νικολάου Μπιάζη Σεντή.

Ο Αγ. Θεόφιλος γεννήθηκε στη Ζάκυνθο το 1617. Ήταν ναυτικός στο επάγγελμα. Εγκατέλειψε όμως τον καπετάνιο του επειδή ήταν άνθρωπος άσεβής. Σε ένα ταξίδι τους, στη Χίο, και στην άρνησή του να δεχθεί την προσφορά ενός Αγαρηνού (Τούρκου) καπετάνιου να εργαστεί μαζί του συκοφαντεtται στις Τουρκικές αρχές ότι φορούσε τούρκικο σκουφί, πράξη αυστηρά απαγορευμένη από τούς Τούρκους για τούς Χριστιανούς. Στην πρόταση των Τούρκων, ή οποία έγινε στην αρχή με κολακείες και κατόπιν με απειλές, να αλλαξοπιστήσει ο νεαρός Θεόφιλος ήταν ανυποχώρητος μένοντας στην πίστη του αληθινού Θεού. Το τίμημα όμως της ομολογίας του ήταν να καεί ζωντανός. Φορτωμένος τα ξύλα τής φωτιάς πού θα τον έκαιε οδηγήθηκε στην κωμόπολη τού Βροντάδου της Χίου, όπου ή φωτιά έδωσε τέλος στην επίγεια ζωή του σε ηλικία μόλις 18 ετών. Η εκκλησία τον κατέταξε στον χορό των Νεομαρτύρων. Η Ι. Μνήμη του τελείται στις 24 Ιουλίου, ημερομηνία όπου και εμαρτύρησε.

Απολυτίκιον. Ήχος α’ . Του λίθου σφραγισθέντος.

Ο Νεομάρτυς Θεόφιλος

Θεόν τον σαρκωθέντα ευθαρσώς ωμολόγησας, τα Αγαρηνών καταπτύσας απιστίας διδάγματα. Πυρί δε υπ’ αυτών κατακαείς, αρώμασιν επλήρωσας την γην, ω Θεόφιλε τρισμάκαρ, του Θεού φίλε γνήσιε. Χαίροις ουν, νεομάρτυς του Χριστού. Χαίροις Εκκλησίας το καύχημα. Της Ζακύνθου χαίροις ο γόνος καί της Χίου εγκαλλώπισμα.
Κοντάκιον. Ήχος γ’.Η Παρθένος σήμερον.
Χριστού δήμος άσμασιν, ανευφημεί απαξίως, τούς λαμπρούς αγώνας σου, Μάρτυς Θεόφιλε θεiε, ήνεγκας και γαρ γενναίως ειρκτήν ζοφώδη, έφερας πικράς οικίας και ανυπίστους, και τον θάνατον εδέξω, πυρός εν μέσω, ως φίλος όντως Θεού.
Μεγαλυνάριον.
Ανθός εκ Ζακύνθου φυέν τερπνόν, άθλοις μαρτυρίου, ευωδίασε νοητώς, τους πιστούς εν Χίω, Θεόφιλος o θεiος, πυρί τακείς τας σάρκας, Χριστού τω έρωτι.

Ο Άγιος Ιωσήφ, o εκ Κρήτης, o Ηγιασμένος

Ο Όσιος Ιωσήφ

Ο όσιος Ιωσήφ γεννήθηκε στο χωριό των Κεράμων της επαρχίας Σητείας της Κρήτης. Κείρεται μοναχός στην Ιερά Μονή Αγ. Ιωάννου του Θεολόγου στον Χάνδακα (σημερινό Ηράκλειο). Χειροτονήθηκε Διάκονος και κατόπιν Ιερεύς και στη συνέχεια χρημάτισε και Ηγούμενος τής παραπάνω Μονής. Ολόκληρη η ζωή του υπήρξε προσφορά στο Θεό και τον άνθρωπο, γενόμενος δοχείο της Χάριτος του Θεού. Κοιμήθηκε οσιακά στις 22 Ιανουαρίου του 1511 και ενταφιάσθηκε στο μοναστήρι του. Στις 29 Αυγούστου 1669 μετεκομίσθη το Ιερό Λείψανο του Οσίου από τον ιερέα Αντώνιο Αρμάκη στη Ζάκυνθο εξαιτίας της επιδρομής τον Τούρκων στη Μεγαλόνησο. Αρχικά τοποθετήθηκε στην Ι. Μονή Αγ. Ιωάννου του Μαντινειού. Το 1915 μεταφέρθηκε οριστικά στον Ι. Ναό του Παντοκράτορος Γαϊτανίου Ζακύνθου.

Απολυτίκιον. Ήχος α’. Του λίθου σφραγισθέντος.
Των κρητών τε τον γόνον και Ζακύνθου το καύχημα, των Πατέρων κλέος και δόξα Ιωσήφ τον αοίδιμον τιμήσωμεν εν ύμνοις οι πιστοί, ου δόξη αρρήτω η Τριάς, ετιμήσατο το σκήνος, διασώσασα άφθορον. Δόξα τω αγιάσαντι αυτόν, δόξα τω στεφανώσαντι, δόξα τω αναδείξαντι φρουρόν, και άμισθον πιστοίς, Ιατρόν τοις κάμνουσι.

Κοντάκιον. Ήχος δ. Επεφάνης σήμερον.
Των πιστών προΐστασαι και απαλλάτεις, από πάσης θλίψεως ταις σαις πρεσβείαις προν Θεόν, ώ Ιωσήφ παναοίδιμε, κλέος και δόξα, Οσίων και καύχημα.

Μεγαλυνάριον.
Χαίροις ο τής Κρήτης γόνος λαμπρός, χαίροις Εκκλησίας ο ασύλητος θησαυρός, χαίροις τής Ζακύνθου ο φύλαξ και προστάτης, ω Ιωσήφ τρισμάκαρ πιστών το καύχημα.

Οι σφαγιασθέντες Πατέρες των Στροφάδων

Στο διάβα των αιώνων την επιβλητική ηρεμία και ομορφιά των νήσων Στροφάδων και του περιώνυμου εκεί Μοναστηριού έρχονται να ταράξουν οι ανελέητες επιδρομές Τούρκων, Αλγερινών και λοιπών ληστοπειρατών, οι οποίοι συνήθως λεηλατούν τη Μονή, σφαγιάζουν ή αιχμαλωτίζουν τους Μοναχούς.

Οι σφαγιασθέντες Πατέρες των Στροφάδων Τοιχογραφία στο Ναό Φανερωμένης Μπανάτου, δια χειρός Νικολάου Μπιάζη Σεντή, 2002

Μια από τις χειρότερες επιδρομές συνέβη το 1537. Από τον Μπανατιώτη ιστοριογράφο Παναγιώτη Χιώτη δημοσιεύτηκε «μικρά χρονική σημείωσις σωζομένη εν ταις χερσί των καλογήρων», κατά την οποία « (…) εστάθηκε το άνωθεν Μοναστήριον εις την κατάστασίν του έως εις τους 1537 Ιουλίου 29. Εις τον οποίον καιρόν απέρασεν η αρμάδα των Τούρκων από την Ζάκυνθον, και δεν έκαμε βλάψιμον. Και γυρίζοντας έπειτα εις τα Στροφάδια η αυτή αρμάδα τα έκαψε, και τα ερήμωσεν (…) ». Οι Πατέρες της Μονής σφαγιάσθηκαν, υπερασπίζοντας μέχρις αίματος την πνευματική έπαλξη όπου είχαν ταχθεί, φύλακες ιερών και οσίων. Η θυσία τους ευαισθητοποίησε τον λόγιο ρακενδύτη Μοναχό Παχώμιο Ρουσάνο, ο οποίος συνέθεσε τότε προς τιμήν Τους πλήρη Ακολουθία για λειτουργική χρήση.
Η μνήμη τους τιμάται κάθε χρόνο στις 29 Σεπτεμβρίου, μ’ επίκεντρο εορτασμού τη Μονή Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου στην πόλη της Ζακύνθου.

Απολυτίκιον.
Ήχος α’. Της ερήμου πολίτης.

Εν μονή των Στροφάδων θεαρέστως βιώσαντες και της εν Χριστώ απαθείας εποφθέντες κειμήλια υπέστητε βαρβάρων την ορμήν, Πατέρες, και μαρτύρων κοινωνοί ανεδείχθητε ως άρνες στυγνώς σφαγιασθέντες, οσιόαθλοι. Δόξα τω ενισχύσαντι υμάς, δόξα τω στεφανώσαντι, δόξα τω δωρουμένω δι’ υμών πιστοίς τα κρείττονα.

Κοντάκιον.
Ήχος πλ. δ’.Τη υπερμάχω. Των αρετών τα τιμαλφέστατα κειμήλια
και τα λαμπρότατα αθλήσεως αλάβαστρα,
εν τη νήσω της Στροφάδος χειρί βιαία
τους κτανθέντας ασκητάς ανευφημήσωμεν
ως Πατέρων ιερόν και θείον σύλλογον
ανακράζοντες: Χαίροις, Άγιον άθροισμα.

Μεγαλυνάριον.

Χαίροις, των Πατέρων σεπτός χορός, των αναιρεθέντων εν Στροφάσιν ανηλεώς, χαίροις, συστοιχία λαμπρέ οσιοάθλων, οφρύν η των βαρβάρων καταπατήσασα.

[Ποιήματα Δρ. Χαραλάμπη Μ. Μπούσια]

Ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε’ (1746-10.4.1821) και η σχέση του με τη Ζάκυνθο

Για την μαρτυρική μορφή και τη θυσία του Οικουμενικού Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ έχουν γραφεί πλείστα όσα και από πολλούς και διάφορους ιστοριογράφους, κάποτε μάλιστα και αντικρουόμενες απόψεις. Ο Πρωθιεράρχης του Γένους των ημερών της εθνικής παλιγγενεσίας, ο οποίος ως άλλος «πασχάλιος αμνός» απαγχονίστηκε ανήμερα του Πάσχα το 1821, υπήρξε πολλές φορές στο στόχαστρο αυστηρής κριτικής, όσον αφορά στη στάση και τη δράση του κατά τις δυσχερείς εκείνες ημέρες της Οθωμανικής κυριαρχίας.
Ο σκοπός του παρόντος κειμένου δεν είναι απολογητικός. Ο βίος και η προσφορά του Γρηγορίου στο Γένος είναι για την Εκκλησία κάτι περισσότερο από διαυγείς, γι’ αυτό ακριβώς, εκφράζοντας μάλιστα το κοινό αίσθημα του Ορθόδοξου Πληρώματος, η Εκκλησία της Ελλάδος, με την από 8ης Απριλίου 1921 Κανονική της Πράξη τον κατέταξε στο Αγιολόγιο της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Πρόκειται για ένα ιστορικό και ιδιαίτερα εύγλωττο κείμενο, το οποίο συνυπέγραψε ο παριστάμενος Πατριάρχης Αλεξανδρείας Φώτιος (1852- 1925) και ο Συνοδικός τότε Μητροπολίτης Ζακύνθου Διονύσιος Γ΄ ο Πλαίσας (1852-1933).
Στο παρόν επικαιρικό σημείωμα, απλά και συνοπτικά, αναφερόμαστε στην όλη σχέση του με την τοπική Εκκλησία της Ζακύνθου.

Ο κατά κόσμον Γεώργιος Αγγελόπουλος, ταπεινό φτωχόπαιδο από την Δημητσάνα της Αρκαδίας, σε νεαρή ηλικία έφτασε στην περιώνυμη και ιστορική Μονή της Μεταμορφώσεως των Στροφάδων Νήσων, όπου κείρεται Μοναχός, λαμβάνοντας εκεί το όνομα Γρηγόριος.
Η αφοσίωσή του στην Εκκλησία τον οδήγησε σύν τω χρόνω στον περίοπτο αρχιεπισκοπικό Θρόνο της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, όπου ως Πατριάρχης και προεστώς της Ορθοδοξίας διακόνησε το Γένος τρεις φορές μες από αλλεπάλληλες διώξεις κι εξορίες.
Ένα χρόνο μετά τον αποτρόπαιο απαγχονισμό του, ανήμερα του Πάσχα το 1821 (εκείνη τη χρονιά 10 Απριλίου), τον αναίσχυντο εξευτελισμό πού ακολούθησε και τη μεταφορά του Λειψάνου του από τον Κεφαλονίτη πλοίαρχο Μ. Σκλάβο στην Οδησσό, ο Ζακυνθινός ιερωμένος Οικονόμος Νικόλαος Κοκκίνης (1791-1867), μετέπειτα Μητροπολίτης Ζακύνθου, Εφημέριος τότε του παλαίφατου Ναού της Οδηγήτριας στο Τζάντε και φλογερότατος ήδη Φιλικός, συνέθεσε πλήρη ασματική Ακολουθία προς τιμήν του νέου Ιερομάρτυρα, κάτι που αποδεικνύει περίτρανα, ότι ο Γρηγόριος στη συνείδηση του Γένους κατέκτησε αμέσως, με το τίμιο Αίμα της θανής του, θέση Αγίου.
Χαρακτηριστικό δείγμα γραφής από την αξιοπρόσεκτη αυτήν Ακολουθία είναι το Δοξαστικό του Μεγάλου Εσπερινού, ψαλλόμενο ανά φράση στους οκτώ ήχους της βυζαντινής μουσικής. Το αντιγράφουμε, χάριν των αναγνωστών μας:

« [Ήχος α΄.] Ομοφρόνω πνεύματι, πάντοθεν οι χριστοφόροι Ορθόδοξοι, εν Οδησσώ γηθοσύνως αγόμενοι.
[Πλ. α΄.] Γονυπετούντες, το σεβάσμιον και διάσημόν σου σκήνος, αισίως ασπάζονται.
[Β΄.] Αι δε υπέρτατοι των ουρανών δυνάμεις, συν τω ιδίω Δεσπότη προπορευόμενοι.
[Πλ. β΄.] Τρανώς τω όχλω τω επομένω κραυγάζουσι, τι ούτω σεσίγηται η γλώσσα πάντων υμών, ώ θεόφρονες, και παρρησία, ου κράζει μεγαλοφώνως προσφθεγγομένη; Ιδού ο υπέρμαχος Ελλάδος παραγίνεται.
[Γ΄.] Άρατε χείρας και πάντες ευχαριστίας αποδώσατε, προς τον αρχιθύτην υμών πατέρα.
[Βαρύς.] Δια τούτου γαρ η ποθητή ημών των Ελλήνων σωτηρία γέγονεν, ον ευφημήσαι ουκ ισχύομεν, και όντως άξιον ύμνον απονέμειν ου ράδιον.
[Δ΄.] Τούτου γαρ η πολιτεία υπερβαίνει παν εγκώμιον.
[Πλ. δ΄.] Διό Πάνσεπτε Ιεράρχα, αεί συν τη Παρθένω και μητρί, του Θεανθρώπου, πρέσβευε δια παντός, τω εν Υψίστοις Δεσπότη, ίνα σώζη αβλαβές εκ τυράννων το πιστόν γένος σου, σε γαρ πάντες προστάτην προσφέρομεν.
[Α΄.] Ακαταπαύστως και αγλαοφανώς μεγαλύνοντες» .

Η σχέση του Πατριάρχη Γρηγορίου με τη Ζάκυνθο δεν εξαντλείται όμως μέχρι εδώ. Το 1871 η Ελλαδική Εκκλησία θεώρησε επιβεβλημένο να μετακομίσει το Λείψανό του από τη φιλόξενη Οδησσό στην απελεύθερη Αθήνα. Για τον σκοπό αυτό συστάθηκε ειδική Επιτροπή, στην οποία συμμετείχαν ο λόγιος Αρχιεπίσκοπος Ζακύνθου Νικόλαος Β΄ ο Κατραμής (1820-1886) και ο Αρχιμανδρίτης Αβέρκιος Λ. Λαμπίρης, πρώτος Γραμματέας της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος. Πριν την αναχώρηση των επίσημων αυτών ειδικών απεσταλμένων και κατά τη διάρκεια της Παννυχίδας, που τελέστηκε κατά την ημέρα της μνήμης του Γρηγορίου, ο Κατραμής εκφώνησε λογύδριο, κατ’ απαίτησιν των Ομογενών.
Την ίδια χρονιά ο Αρχιμανδρίτης Αβέρκιος Λαμπίρης εξέδωσε στην Αθήνα για λειτουργική χρήση την Ακολουθία του Κοκκίνη του 1822. « Επιδιορθωθείσα» και «διασκευασθείσα», όπως ο ίδιος σημειώνει, τυπώθηκε στην Αθήνα εκ του Τυπογραφείου « Ιλισσού» το 1871. Η ίδια Ακολουθία επανεκδόθηκε στην Αθήνα επίσης το 1921 από τον Ανδρέα Β. Πάσχα, στο πλαίσιο του περιρρέοντος ενθουσιασμού για την αναγνώριση του Γρηγορίου ως Αγίου Ιερομάρτυρα.

Αξιοσημείωτο είναι τέλος, ότι ο Διονύσιος Σολωμός στο πολύστιχο και γνώριμο ποίημά του «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» αποτύπωσε με την απαράμιλλη δύναμη του λόγου του την κοινή του Γένους πεποίθηση για τη συμβολική αξία του μαρτυρικού τέλους του Πατριάρχη Γρηγορίου:

 

Ο Άγιος Ιερομάρτυς Γρηγόριος Ε΄ Τοιχογραφία Ιεράς Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου Ζακύνθου. Έργο Ιωάννου Τσολάκου.

«… … … … … … …
Κειες τες δάφνες που εσκορπίστε
τώρα πλέον δεν τες πατεί,
και το χέρι οπού εφιλήστε
πλέον, α! πλέον δεν ευλογεί.

Όλοι κλαύστε. Αποθαμένος
ο αρχηγός της Εκκλησιάς
κλαύστε, κλαύστε κρεμασμένος
ωσάν να ‘τανε φονιάς.

Έχει ολάνοικτο το στόμα
π’ ώρες πρώτα είχε γευθή
τ’ Aγιον Αίμα, τ’ Aγιον Σώμα
λες πως θε να ξαναβγή

η κατάρα που είχε αφήσει
λίγο πριν να αδικηθή
εις οποίον δεν πολεμήση
και ημπορεί να πολεμή.

Την ακούω, βροντάει, δεν παύει
Εις το πέλαγο εις τη γη,
Και μουγκρίζοντας ανάβει
Την αιώνιαν αστραπή.
… … … … … … …».
[στροφές 134-138]

Β Ι Β Λ Ι Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α: 
• Τ ά σ ο υ Α θ . Γ ρ ι τ σ ο π ο ύ λ ο υ, [σχετικό λήμμα], Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, Αθήναι 1964, τ. 4, 736- 741.
• (Γ ι ώ ρ γ ο υ Β α λ σ ά μ η), Οι Πατριάρχες του Γένους από την Άλωση της Πόλης έως σήμερα, Εκδ. Εκκλησιαστικής Βιβλιοθήκης Ιεράς Μητροπόλεως Δημητριάδος, Βόλος 1995, σ. 100-106.
• Γ. Δ. Μ ε τ α λ λ η ν ο ύ, [σχετικό λήμμα], Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα, Αθήνα 1996, τ. 19, 242- 244.
• Π ρ ω τ ο π ρ ε σ β υ τ έ ρ ο υ Π α ν α γ ι ώ τ ο υ Ν . Κ α π ο δ ί σ τ ρ ι α, Ζακύνθου Εορτοδρόμιον, Εκδ. Ιεράς Μητροπόλεως Ζακύνθου, Αθήναι 1998, σ. 305- 307.
• Τοποική Αγιολογία

ΑΓΙΕΣ ΜΑΡΙΕΣ, Η ΜΑΓΔΑΛΗΝΗ ΚΑΙ Η ΤΟΥ ΚΛΩΠΑ

Οι δύο Μαρίες, η Μαγδαληνή και του Κλωπά, αποβιβάζονται στη Ζάκυνθο.